Przewlekła choroba nerek to schorzenie (PChN), w którym stopniowo spada filtracja kłębuszkowa, a narastające zaburzenia metaboliczne wymagają kompleksowego leczenia — w tym odpowiednio dobranej diety. Odpowiednie żywienie może spowalniać postęp choroby, poprawiać jakość życia i opóźniać konieczność rozpoczęcia dializoterapii.
Co to jest dieta PLADO?
Plant-Dominant Low-Protein Diet (PLADO) to model żywieniowy, który łączy:
- niską zawartość białka całkowitego — ok. 0,6–0,8 g białka na kg masy ciała dziennie,
- dominację białka pochodzenia roślinnego — co najmniej 50% wszystkich źródeł białka stanowią rośliny,
- wysoką zawartość błonnika,
- preferowanie żywności minimalnie przetworzonej,
- umiarkowanie niskie spożycie sodu.
Ten model diety jest coraz częściej przedstawiany w literaturze nefrologicznej jako bezpieczna i możliwa do stosowania strategia w zachowawczym leczeniu PChN.
Najważniejsze założenia PLADO
- Niska podaż białka całkowitego
Zmniejszenie ilości białka w diecie do ok. 0,6–0,8 g/kg masy ciała/dobę redukuje produkcję metabolitów azotowych i może łagodzić objawy mocznicy oraz spowalniać progresję PChN.
- Przewaga białka roślinnego (>50%)
Białka roślinne (z warzyw, roślin strączkowych, pełnych ziaren) są mniej obciążające dla nerek niż białka zwierzęce. Dieta roślinna może także zmniejszać nadciśnienie kłębuszkowe, wspierać mikrobiotę jelitową i obniżać poziom toksyn mocznicowych.
- Wysoka zawartość błonnika
Dieta oparta na roślinach naturalnie dostarcza błonnika (>25–30 g/dzień), co wiąże się z korzystnymi zmianami w metabolizmie i mikrobiomie jelitowym oraz mniejszym wytwarzaniem uremicznych metabolitów.
- Kontrola sodu i energetyki
PLADO promuje ograniczenie sodu (np. <3 g/dobę) przy jednoczesnym zapewnieniu adekwatnej energii (ok. 30–35 kcal/kg mc/dobę), aby zapobiec niedożywieniu.
Korzyści diety PLADO
- Spowolnienie progresji PChN — poprzez redukcję obciążenia metabolicznego nerek,
- Redukcja objawów mocznicy — mniej azotowych produktów przemiany białek
- Poprawa profilu metabolicznego i sercowo-naczyniowego — poprzez mniejszą konsumpcję tłuszczów nasyconych i więcej błonnika,
- Mniejsza produkcja uremicznych toksyn — dzięki większemu udziałowi roślin i błonnika.
Dla kogo PLADO?
PLADO jest szczególnie rozważany u osób z PChN w fazie przed dializą (stopień 3–5), które są klinicznie stabilne i mogą pracować z dietetykiem nad indywidualnym planem żywieniowym. Podejście to powinno być elastyczne i dostosowane do preferencji pacjenta, a nie rygorystyczne.
Ważne aspekty monitorowania
Podczas stosowania PLADO warto:
- regularnie monitorować stężenie potasu i fosforu (szczególnie w bardziej zaawansowanych stadiach),
- kontrolować stan odżywienia, aby zapobiec niedożywieniu lub niedoborom,
- współpracować z nefrologiem i dietetykiem, by dopasować dietę do stanu klinicznego i wyników badań.
Literatura:
Kalantar-Zadeh K, Joshi S, Schlueter R, et al. Plant-Dominant Low-Protein Diet for Conservative Management of Chronic Kidney Disease. Nutrients. 2020;12(7):1931. Published 2020 Jun 29. doi:10.3390/nu12071931
Artykuł Dieta w przewlekłej chorobie nerek — rola i zasady PLADO - materiał do pobrania - plik PDF (502 KB)
Białko jest ważnym składnikiem diety – pomaga budować i regenerować tkanki oraz utrzymać siłę mięśni. Jednak w przebiegu przewlekłej choroby nerek jego ilość w diecie powinna być odpowiednio dostosowana. Podczas trawienia białka powstają produkty przemiany materii, które są usuwane przez nerki. Przewlekła choroba nerek to stan wymagający szczególnej uwagi w zakresie żywienia, zwłaszcza pod względem podaży białka. Właściwe zarządzanie jego spożyciem jest kluczowe dla zachowania zdrowia i jakości życia pacjentów. W PChN nerki pracują słabiej, dlatego nadmiar białka może je dodatkowo obciążać i przyspieszać pogorszenie ich funkcji.
Ile białka potrzebuje pacjent?
- PChN (stadia 3–5, bez dializ): zaleca się ograniczenie białka do około 0,55–0,60 g/kg masy ciała/dobę (lub do 0,6–0,8 g/kg m.c./dobę w zależności od indywidualnej sytuacji)
- Pacjenci z cukrzycą i PChN: zwykle 0,6–0,8 g/kg m.c./dobę
- Pacjenci leczeni dializami: zapotrzebowanie jest większe: około 1,0–1,2 g/kg m.c./dobę
Dokładną ilość białka zawsze ustala lekarz lub dietetyk.
Jakość białka
Należy preferować białka o wysokiej wartości biologicznej, takie jak białka pochodzenia zwierzęcego (mięso, ryby, jaja, nabiał), które dostarczają wszystkich niezbędnych aminokwasów. Białka roślinne, choć mogą być mniej efektywne w dostarczaniu kompletu aminokwasów, oferują pacjentom z PChN dodatkowe korzyści:
- Spowolnienie progresji choroby: mniejsza produkcja mocznika i toksyn mocznicowych.
- Lepsza kontrola fosforu i kwasu moczowego: mniejsze ryzyko hiperfosfatemii (fosfor z fitynianów roślinnych wchłania się tylko w 20–40%).
- Redukcja niektórych objawów mocznicy: zmniejszenie nudności, poprawa apetytu i samopoczucia.
- Ochrona mikrobioty jelitowej: wysoka zawartość błonnika, wzmocnienie bariery jelitowej i redukcja stanów zapalnych.
- Niższy ładunek kwasowy diety, który może wspierać równowagę kwasowo-zasadową w organizmie.
- Lepsza kontrola lipidów i ciśnienia tętniczego.
Dieta roślinna w przewlekłej chorobie nerek
W przewlekłej chorobie nerek w stadium 3–5, niewymagającym dializ, zaleca się stosowanie diety roślinnej (Plant-dominant low protein diet, PLADO). Jej głównym założeniem jest ograniczenie podaży białka przy jednoczesnym zwiększeniu udziału produktów pochodzenia roślinnego do ponad 50% całkowitej energii diety. Dieta PLADO powinna być prowadzona pod okiem dietetyka w ramach kompleksowej opieki nefrologicznej.
Autor tekstu: mgr Kamil Pierzycki, Dział Dietetyki USK 4
Bibliografia:
- National Kidney Foundation. (2020). KDOQI clinical practice guideline for nutrition in CKD: 2020 update. American Journal of Kidney Diseases, 76(3), S1-S107. https://doi.org/10.1053/j.ajkd.2020.05.006
- Nowicki, M. (2021). Ograniczenie spożycia białka w diecie w chorobach nerek. Nefrologia i Dializoterapia Polska, 25(2), 31-32.
Artykuł Białko w diecie osób z przewlekłą chorobą nerek - ilość i jakość - materiał do pobrania - plik PDF (16 KB)
W przebiegu przewlekłej choroby nerek organizm ma trudności z utrzymaniem prawidłowego poziomu niektórych składników mineralnych, takich jak potas i fosfor. PChN prowadzi do zaburzeń równowagi elektrolitowej. Kluczowe znaczenie ma kontrola poziomu potasu i fosforu w diecie.
Kontrola potasu w diecie
Dlaczego to ważne? Zbyt wysoki poziom potasu (hiperkaliemia) może powodować zaburzenia rytmu serca.
Ilość potasu w diecie zależy od tego, ile moczu wydala organizm, dlatego powinna być ustalana indywidualnie; zazwyczaj zaleca się spożycie około 1500–2000 mg potasu dziennie.
- Produkty bogate w potas:
- banany (ok. 390 mg K/100 g),
- pomidory (ok. 260 mg K/100 g),
- ziemniaki (ok. 420 mg K/100 g),
- orzechy – np. orzechy włoskie (ok. 500 mg K/100 g), orzechy laskowe (600-700 mg K/100 g). - Produkty o niższej zawartości potasu:
- ogórek świeży (140 mg K/100 g),
- sałata masłowa (170 mg K/100 g),
- papryka czerwona (160 mg K/100 g),
- cebula (150 mg K/100 g),
- kalafior gotowany (140 mg K/100 g),
- jabłko obrane (110 mg K/100 g),
- gruszka obrana (120 mg K/100 g),
- borówki (80-90 mg K/100 g).
Czy trzeba unikać produktów z potasem?
Nie. W diecie nie chodzi o całkowite wykluczenie produktów bogatych w potas, ale o:
- wybieranie produktów o niższej zawartości potasu
- kontrolowanie wielkości porcji
- stosowanie odpowiednich metod przygotowania
Jak zmniejszyć ilość potasu w diecie?
- obieraj i krój warzywa na małe kawałki
- gotuj w dużej ilości wody
- wylewaj wodę po gotowaniu
- unikaj gotowania na parze (zostaje więcej potasu)
- stosuj podwójne gotowanie (płukanie, moczenie i gotowanie w dużej ilości wody – redukcja potasu nawet o 70–80%)
- unikaj wywarów warzywnych i mięsnych
- zadbaj o (odpowiednia podaż błonnika).
Chorzy na przewlekłą niewydolność nerek powinni również zwracać uwagę na dodatki do żywności zawierające potas, np.:
- E202 (sorbinian potasu), który występuje najczęściej w produktach piekarniczych, serach, sosach, napojach, margarynach,
- E252 (azotan potasu) występujący w wędlinach, mięsach peklowanych oraz serach dojrzewających,
- E340 (fosforany potasu) występujące w przetworach mlecznych, wyrobach instant, proszkach do pieczenia, napojach
- E508, E336, E501 oraz wszystkie inne dodatki z nazwą “potasu” - zaleca się uważne czytanie etykiet produktów.
Kontrola fosforu w diecie
Fosfor to składnik mineralny potrzebny do budowy kości i zębów. W przewlekłej chorobie nerek jego poziom może się jednak zwiększać, ponieważ nerki nie usuwają go wystarczająco skutecznie.
Dlaczego kontrola fosforu jest ważna?
Zbyt wysoki poziom fosforu we krwi może:
- osłabiać kości
- powodować świąd skóry
- prowadzić do odkładania się wapnia w naczyniach krwionośnych
- zwiększać ryzyko chorób serca
Czy trzeba całkowicie unikać fosforu?
Nie. Zalecane spożycie jest związane z poziomem tego składnika mineralnego we krwi pacjenta. W PChN dieta powinna dostarczać 800–1200 mg dziennie.
Najważniejsze jest:
- ograniczanie produktów o wysokiej zawartości fosforu
- wybieranie produktów mniej przetworzonych
- zwracanie uwagi na skład produktów
Produkty bogate w fosfor:
- sery żółte i topione
- mleko, jogurty (w większych ilościach)
- mięso przetworzone (wędliny, parówki)
- podroby
- napoje typu cola
- fast food i żywność wysoko przetworzona
Szczególnie ważne:
Produkty przetworzone często zawierają dodatki fosforanów, które bardzo łatwo się wchłaniają. Fosfor z dodatków do żywności (fosfor nieorganiczny) jest przyswajalny w niemal 90%. Należy unikać produktów z: E338 (kwas fosforowy), E339 (fosforan sodu), E340, E341, E343, E450, E451, E452. Fosfor organiczny (naturalny), czyli pochodzący z roślin strączkowych przyswaja się tylko w 30–40%.
Dla pacjentów z PChN lepsze wybory żywieniowe stanowią:
- pieczone mięso zamiast wędlin
- domowe posiłki zamiast gotowych dań
- mniejsze porcje nabiału
- produkty naturalne, z krótkim składem
Kontrola fosforu pomaga chronić kości, zmniejszyć ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych oraz poprawić jakość życia pacjenta
Autor tekstu: mgr Kamil Pierzycki, Dział Dietetyki USK 4 w Lublinie
Literatura:
- National Kidney Foundation. (2020). KDOQI clinical practice guideline for nutrition in CKD: 2020 update. American Journal of Kidney Diseases, 76(3), S1-S107. https://doi.org/10.1053/j.ajkd.2020.05.006
- Grzymisławski, M. (red.). (2019). Dietetyka kliniczna. Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
Artykuł Kontrola potasu i fosforu w diecie pacjentów z przewlekłą chorobą nerek - materiał do pobrania - plik PDF (18 KB)
Ograniczenie sodu jest jednym z kluczowych elementów żywienia pacjentów z przewlekłą niewydolnością nerek. Nadmiar sodu sprzyja zatrzymywaniu wody, podnosi ciśnienie tętnicze i nasila obrzęki, co obciąża zarówno nerki, jak i układ krążenia. Zaleca się, aby chorzy ograniczali dosalanie potraw, unikali żywności wysokoprzetworzonej (wędlin, serów dojrzewających, gotowych sosów, pieczywa pakowanego) oraz zwracali uwagę na „ukryty sód” w produktach spożywczych, np. wzmacniacze smaku i konserwanty oznaczone: E621 (glutaminian sodu) występujący w daniach gotowych i chipsach, E211 (benozesan sodu) występujący w napojach gazowanych i sosach, E500 (wodorowęglan sodu) czyli soda oczyszczona obecna w proszkach do pieczenia, ciastkach i herbatnikach.
Utrzymanie spożycia na poziomie około 2 g sodu dziennie (co odpowiada ok. 5 g soli kuchennej) pomaga zmniejszyć obciążenie nerek, kontrolować ciśnienie tętnicze i ograniczyć retencję płynów. Wykazano, że ograniczenie sodu jest skutecznym sposobem redukcji ciśnienia tętniczego oraz poprawy kontroli gospodarki wodno-elektrolitowej u pacjentów z przewlekłą chorobą nerek.
Sposoby na redukcję sodu w diecie:
- dokładne czytanie etykiet produktów,
- używanie świeżych produktów zamiast konserwowych,
- unikanie stosowania soli potasowych (zamienników soli),
- wprowadzenie do diety pieczywa niskosodowego,
- dodawanie szczypty soli do dań po ugotowaniu,
- stosowanie świeżych i suszonych ziół zamiast soli.
W diecie ubogosodowej nie zaleca się stosowania soli potasowych jako zamienników soli kuchennej, ze względu na ryzyko nadmiernej podaży potasu
Autor tekstu: mgr Kamil Pierzycki, Dział Dietetyki USK 4 w Lublinie
Literatura:
- National Kidney Foundation. (2020). KDOQI clinical practice guideline for nutrition in CKD: 2020 update. American Journal of Kidney Diseases, 76(3), S1-S107. https://doi.org/10.1053/j.ajkd.2020.05.006
Artykuł Ograniczenie sodu w diecie pacjenta z przewlekłą niewydolnością nerek - materiał do pobrania - plik PDF (15 KB)
Utrzymanie odpowiedniej ilości płynów jest bardzo ważne dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. Zgodnie z zaleceniami National Kidney Foundation (KDOQI 2020), ograniczenia płynów nie są rutynowo zalecane u wszystkich pacjentów z PChN, lecz wprowadza się je głównie w przypadku:
- przewodnienia
- obrzęków
- nadciśnienia trudnego do kontroli
- znacznie zmniejszonej ilości wydalanego moczu
U osób bez tych problemów zwykle zaleca się utrzymanie odpowiedniego nawodnienia, najczęściej około 2000 ml płynów na dobę, o ile lekarz nie zaleci inaczej.
Zalecane płyny: wody niskozmineralizowane, słaba herbata, soki (jeśli poziom potasu jest prawidłowy). Pamiętaj, że zupy, sosy, jogurty, owoce i galaretki również wliczają się do bilansu płynów.
Kiedy trzeba ograniczać płyny?
Zgodnie z wytycznymi:
- ilość płynów powinna być dostosowana indywidualnie, często na podstawie diurezy (ilości wydalanego moczu)
- u pacjentów z małą ilością moczu lekarz może zalecić ograniczenie płynów (np. ilość moczu + ok. 500 ml)
Praktyczne sposoby przy ograniczeniach płynowych:
- ssanie kostki lodu (daje ulgę na dłużej niż łyk wody),
- płukanie ust i niepołykanie wody,
- dodawanie plasterka cytryny do wody (pobudza wydzielanie śliny),
- picie bardzo zimnych płynów.
Autor tekstu: mgr Kamil Pierzycki, Dział Dietetyki USK 4 w Lublinie
Bibliografia:
- Grzymisławski, M. (red.). (2019). Dietetyka kliniczna. Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
- Pyszczuk, B. (2021). Dieta w chorobach nerek przed dializą. PZWL Wydawnictwo Lekarskie.