Misja i polityka w USK Nr 4

Dieta łatwostrawna często kojarzy się z jałowym jedzeniem, kleikiem i ciągłym uczuciem „że nic nie wolno”. To mit. Odpowiednio skomponowana dieta łatwostrawna może być smaczna, kolorowa i naprawdę przyjemna.
Dieta łatwostrawna to sposób żywienia, którego celem jest odciążenie przewodu pokarmowego, zmniejszenie dolegliwości trawiennych oraz poprawa tolerancji posiłków. Jest ona często stosowana czasowo, w okresie choroby, zaostrzeń objawów lub rekonwalescencji.

Kiedy zaleca się dietę łatwostrawną?

Dieta łatwostrawna znajduje zastosowanie m.in.:

• po zabiegach chirurgicznych (szczególnie w obrębie jamy brzusznej),
• w chorobach żołądka i jelit (zapalenie żołądka, choroba wrzodowa, choroby zapalne jelit w okresie zaostrzeń),
• w biegunkach, nudnościach, wymiotach,
• u osób starszych i osłabionych,
• w przygotowaniu do kolonoskopii
• w trakcie leczenia onkologicznego.

Główne zasady diety łatwostrawnej:

1. Technika przygotowania potraw:

• gotowanie w wodzie lub na parze,
• duszenie bez obsmażania,
• pieczenie w folii lub rękawie,
• unikanie smażenia i grillowania.

2. liczba i wielkość posiłków

• 4–6 mniejszych posiłków dziennie,
• spokojne jedzenie, bez pośpiechu.

3. Skład diety

• ograniczenie tłuszczu,
• ograniczenie błonnika nierozpuszczalnego,
• unikanie potraw bardzo gorących i bardzo zimnych.

Dozwolone przyprawy, takie jak koperek, pietruszka, bazylia, majeranek, cynamon czy wanilia, potrafią zdziałać cuda.

Różnorodne techniki obróbki pozwalają zmieniać konsystencję i formę potraw.

Kolory i dodatki (np. sos jogurtowy, purée warzywne, musy owocowe) sprawiają, że jedzenie wygląda apetycznie.

Przykłady posiłków, które łamią stereotypy":

• krem z marchewki i batata z imbirem,
• delikatne pulpeciki drobiowe w sosie koperkowym,
• ryż na mleku z musem mango,
• naleśniki z twarogiem i musem jabłkowo-cynamonowym,
• pieczone jabłko z jogurtem naturalnym i wanilią.

Ważne: Dieta łatwostrawna nie powinna być stosowana bez potrzeby długoterminowo — jej zakres i czas trwania powinien być dostosowany indywidualnie.

Literatura:

• Vanhauwaert E, Matthys C, Verdonck L, De Preter V. Low-residue and low-fiber diets in gastrointestinal disease management. Adv Nutr. 2015;6(6):820-827. Published 2015 Nov 13. doi:10.3945/an.115.009688

 Artykuł Dieta łatwostrawna – smaczna i wcale nie nudna! - materiał do pobrania - plik PDF (206 KB)

Choroby przewodu pokarmowego często prowadzą do niedostatecznego spożycia energii i białka, zaburzeń wchłaniania oraz utraty masy ciała. W takich sytuacjach sama modyfikacja diety może być niewystarczająca.

Specjalne wsparcie żywieniowe należy rozważyć, gdy występuje:

• niezamierzona utrata masy ciała (>5% w 3 miesiące),
• długotrwały brak apetytu,
• przewlekła biegunka lub wymioty,
• zaburzenia połykania,
• niemożność pokrycia zapotrzebowania dietą doustną,
• zaostrzenie choroby zapalnej jelit,
• przygotowanie do lub okres po zabiegu operacyjnym

Formy wsparcia żywieniowego:

1. Żywienie doustne wzbogacone

• dieta wysokobiałkowa i wysokokaloryczna,
• doustna żywność specjalnego przeznaczenia medycznego (ONS).

2. Żywienie dojelitowe

• gdy przewód pokarmowy funkcjonuje, ale pacjent nie jest w stanie jeść wystarczająco,
• podawane przez zgłębnik lub gastrostomię.

3. Żywienie pozajelitowe

• gdy przewód pokarmowy nie może być wykorzystywany,
• np. w ciężkich zaostrzeniach chorób jelit, niedrożności, powikłaniach pooperacyjnych.

4. Żywienie "mieszane"

• jest zawsze dobierane indywidualnie, w zależności od stanu pacjenta, tolerancji pokarmów i stopnia wydolności przewodu pokarmowego. Takie rozwiązanie pozwala wykorzystać przewód pokarmowy w zakresie, w jakim jest to możliwe, zapobiegać niedożywieniu i utracie masy ciała, wspierać gojenie, regenerację i leczenie choroby podstawowej.

Zgodnie z aktualnymi wytycznymi, jeżeli przewód pokarmowy działa – powinien być wykorzystywany w pierwszej kolejności.

Wsparcie żywieniowe powinno być prowadzone przez zespół interdyscyplinarny, obejmujący:

• lekarza,
• dietetyka,
• pielęgniarkę,
• w razie potrzeby logopedę.

Wczesne wdrożenie żywienia klinicznego zmniejsza ryzyko powikłań, skraca hospitalizację i poprawia rokowanie.

Literatura:
Bischoff SC, Bager P, Escher J, Forbes A, Hébuterne X, Hvas CL, Joly F, Klek S, Krznaric Z, Ockenga J, Schneider S, Shamir R, Stardelova K, Bender DV, Wierdsma N, Weimann A. ESPEN guideline on Clinical Nutrition in inflammatory bowel disease. Clin Nutr. 2023 Mar;42(3):352-379. doi: 10.1016/j.clnu.2022.12.004. Epub 2023 Jan 13. PMID: 36739756.

 Artykuł Kiedy potrzebne jest specjalne wsparcie żywieniowe u chorych gastroenterologicznych? - materiał do pobrania - plik PDF (384 KB)

Choroba uchyłkowa jelita grubego polega na powstawaniu niewielkich uwypukleń ściany jelita (uchyłków). Choroba może przebiegać bezobjawowo lub z okresami zaostrzeń w postaci zapalenia uchyłków dlatego dieta powinna być dostosowana do aktualnego etapu choroby. Zapalenie uchyłków jelita grubego to bolesne schorzenie przewodu pokarmowego, które nawraca w nieprzewidywalny sposób i może prowadzić do przewlekłych objawów ze strony przewodu pokarmowego. W ostrej fazie niepowikłanego zapalenia uchyłków zaleca się dietę płynną. W miarę ustępowania objawów należy stopniowo wprowadzać pokarmy stałe, łatwostrawne. W okresie bezobjawowym zaleca się stosowanie diety o wysokiej jakości, bogatej w produkty roślinne i ubogiej w żywność wysoko przetworzoną:

Uchyłkowatość bezobjawowa

1. Zdrowa dieta

• 25–38 g błonnika/dobę
• Preferowane źródła:

1. - warzywa (≥ 400 g/dobę)
   - owoce
   - produkty pełnoziarniste (pieczywo, kasze, makarony)
   - rośliny strączkowe
2. Brak konieczności eliminacji:

• orzechów
• nasion
• kukurydzy
• pestek owoców

3. Ograniczenie:

• czerwonego mięsa (zwłaszcza przetworzonego)
• diety wysokoprzetworzonej (obfitującej w produkty spożywcze, które w wyniku zaawansowanych procesów przemysłowych zostały znacznie zmienione w stosunku do swoich naturalnych składników, z dużą ilością dodatków do żywności)

4. Odpowiednie nawodnienie

• 30–35 ml/kg m.c./dobę
• szczególnie istotne przy zwiększonej podaży błonnika

5. Styl życia

• regularna aktywność fizyczna
• redukcja masy ciała przy nadwadze/otyłości

Nieskomplikowane zapalenie uchyłków:

Faza ostra:

• krótkotrwała dieta płynna następnie łatwoostrawna, o niskiej zawartości błonnika
• po ustąpieniu objawów: stopniowe przechodzenie do diety bogatobłonnikowej

Po przebyciu zapalenia uchyłków (profilaktyka nawrotów):

• powrót do zdrowej diety
• zwiększanie spożycie warzyw i owoców
• stopniowe zwiększanie ilości błonnika w diecie
• zwiększenie objętości wypijanych płynów
• uwzględnienie zdrowych tłuszczów w diecie (oleje roślinne, ryby)
• ograniczenie czerwonego mięsa.

Źródła:

1. Tursi A, Elisei W. Diet in colonic diverticulosis: is it useful?. Pol Arch Intern Med. 2020;130(3):232-239. doi:10.20452/pamw.15199
2. Peery AF, Shaukat A, Strate LL. AGA Clinical Practice Update on Medical Management of Colonic Diverticulitis: Expert Review. Gastroenterology. 2021 Feb;160(3):906-911.e1. doi: 10.1053/j.gastro.2020.09.059.

 Artykuł Choroba uchyłkowa jelita grubego – zalecenia dietetyczne - materiał do pobrania - plik PDF (546 KB)

Zespół jelita drażliwego (IBS – Irritable Bowel Syndrome) stanowi istotne wyzwanie dla współczesnej medycyny i gastroenterologii. Jako najczęściej rozpoznawane zaburzenie interakcji jelitowo-mózgowych, zespół ten dotyka znaczną część populacji, istotnie obniżając jakość życia pacjentów. Współczesne wytyczne kliniczne wskazują dietę o niskiej zawartości FODMAP jako najskuteczniejszą niefarmakologiczną metodę łagodzenia objawów u dużej ilości pacjentów.

Charakterystyka związków FODMAP

Termin FODMAP jest akronimem określającym grupę krótkołańcuchowych węglowodanów i polioli o specyficznych właściwościach fizykochemicznych. Zaliczamy do nich fruktozę (monosacharyd), laktozę (disacharyd), fruktany i galaktooligosacharydy (oligosacharydy) oraz sorbitol i mannitol (poliole).
Związki te charakteryzują się ograniczoną wchłanialnością w jelicie cienkim, co prowadzi do ich przejścia w formie niezmienionej do dalszych odcinków przewodu pokarmowego. Tam wykazują silne działanie osmotyczne – przyciągają wodę do światła jelita, co u pacjentów z nadwrażliwością trzewną skutkuje biegunkami. Następnie, w jelicie grubym, FODMAP podlegają gwałtownej fermentacji przy udziale mikrobioty jelitowej. Produktem ubocznym tego procesu jest nadmierna produkcja gazów, co powoduje rozciąganie ścian jelita, wywołując ból, dyskomfort oraz obfite wzdęcia.

Trzy etapy diety Low FODMAP

Współczesne podejście do diety Low FODMAP kategorycznie odrzuca traktowanie jej jako stałego modelu żywienia. Jest to proces diagnostyczny podzielony na trzy kluczowe etapy:

1. Faza eliminacji (trwająca od 2 do 6 tygodni)

Celem tego etapu jest szybka redukcja objawów klinicznych. Pacjent zobowiązany jest do zastąpienia produktów o wysokiej zawartości FODMAP tymi bardziej bezpiecznymi, nie zawierającymi dużej ilości FODMAP. Na tym etapie wyklucza się m.in. warzywa cebulowe (czosnek, cebula), niektóre owoce (jabłka, gruszki, owoce pestkowe), produkty pszenne i żytnie, rośliny strączkowe oraz nabiał zawierający laktozę. Dieta opiera się wówczas na mięsie, rybach, jajach, ryżu, komosie ryżowej oraz wybranych warzywach (marchew, pomidor, cukinia) i owocach (cytrusy, jagody).

2. Faza reintrodukcji (ponownego wprowadzania)

Po uzyskaniu stabilizacji stanu zdrowia, następuje etap testowania tolerancji na poszczególne grupy węglowodanów. Pod nadzorem dietetyka klinicznego pacjent wprowadza pojedyncze produkty (np. 1/4 szklanki mleka dla testu laktozy lub 1/2 ząbka czosnku dla testu fruktanów)
i monitoruje reakcję organizmu przez kolejne 3 dni. Pozwala to na precyzyjne zidentyfikowanie osobistych „wyzwalaczy” objawów. Warto na tym etapie prowadzić dzienniczek żywieniowy z zapisanymi odczuciami po zjedzeniu produktów niewskazanych.

3. Faza personalizacji (długofalowa)

Ostatni etap polega na stworzeniu zindywidualizowanego modelu żywienia, który jest maksymalnie urozmaicony i najmniej restrykcyjny. Pacjent przywraca do jadłospisu wszystkie produkty, które nie wywołują u niego dolegliwości, ograniczając jedynie te specyficzne składniki, które w fazie II okazały się problematyczne.
Warto zaznaczyć, że w przypadku niektórych produktów np.: 50g produktu nie będzie powodować dyskomfortu, ale już 100g tego samego produktu może powodować dolegliwości.

Praktyczne wskazówki doboru produktów

W codziennej praktyce pacjent powinien kierować się wiarygodnymi listami zamienników. Zamiast tradycyjnego pieczywa pszennego rekomenduje się chleb na naturalnym zakwasie gryczanym lub jaglanym. Czosnek i cebulę, będące silnymi produktami powodującymi objawy, można zastąpić oliwą aromatyzowaną czosnkiem (fruktany nie rozpuszczają się w tłuszczach) lub zieloną częścią szczypiorku. W zakresie nabiału standardem jest wybór produktów z dodatkiem enzymu laktazy.

Podsumowanie

Wprowadzenie diety Low FODMAP powinno odbywać się pod kontrolą specjalisty. Zbyt długa faza eliminacji może prowadzić do niekorzystnych zmian w składzie mikrobioty jelitowej oraz niedoborów błonnika i/lub wapnia. Najnowsze dane z 2026 roku podkreślają również rolę osi jelitowo-mózgowej – dieta jest najskuteczniejsza, gdy łączy się ją z higieną stylu życia i redukcją stresu.

Autor artykułu: Kacper Bednarski, dietetyka III rok, I st. Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Literatura:

• Monash University FODMAP Research Team. The Low FODMAP Diet Guide. Monash University; 2025.
• Pietrzak A, et al. Rekomendacje diagnostyczno-terapeutyczne w zespole jelita drażliwego. Przegląd Gastroenterologiczny 2018; 13 (4).
• https://www.monashfodmap.com/

Artykuł Żywienie w zespole jelita drażliwego (IBS): Dieta Low FODMAP krok po kroku - materiał do pobrania - plik PDF (454 KB)

Zaparcia to jedne z najczęściej występujących dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego i stanowią istotny problem zdrowotny w wielu populacjach. Ich częstość wzrasta wraz z wiekiem, szczególnie u osób starszych oraz prowadzących siedzący tryb życia. Do najczęstszych objawów zaparć zalicza się rzadkie wypróżnienia (mniej niż 3 razy w tygodniu), oddawanie twardego lub zbitego stolca, uczucie niepełnego wypróżnienia oraz konieczność nadmiernego parcia podczas defekacji. Objawy te mogą znacząco obniżać jakość życia oraz prowadzić do powikłań takich jak hemoroidy czy szczeliny odbytu.

Jednym z kluczowych elementów profilaktyki i leczenia zaparć jest odpowiednio zbilansowana dieta. Szczególną rolę odgrywa w niej błonnik pokarmowy.

W diecie występują dwa rodzaje błonnika:

• Błonnik nierozpuszczalny znajduje się w zewnętrznej warstwie zbóż (np. otrębach pszennych, brązowym ryżu, produktach pełnoziarnistych) oraz w skórkach, miąższu i łodygach owoców i warzyw, orzechów i nasion. Zwiększa on objętość stolca, co może stymulować jelita do skurczu, dzięki czemu stolec jest szybciej przesuwany przez jelito grube do odbytnicy.
• Błonnik rozpuszczalny znajduje się w miąższu owoców i warzyw, owsie, fasoli i roślinach strączkowych. Może być fermentowany przez bakterie, tworząc korzystnie wpływające na zdrowie jelit i mikrobiotę jelitową krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, a także zmiękcza i zwiększa objętość stolca, ułatwiając jego wydalanie. Dzieje się tak częściowo poprzez tworzenie żelu z wodą, który ułatwia wypróżnianie, pod warunkiem odpowiedniego nawodnienia organizmu.

Wprowadzenie diety bogatej w błonnik może przynieść wyraźną poprawę funkcjonowania jelit, jednak zbyt szybkie zwiększenie jego ilości w diecie może prowadzić do niepożądanych objawów ze strony przewodu pokarmowego, takich jak wzdęcia, nadmierna produkcja gazów czy dyskomfort w jamie brzusznej.

Jak temu zapobiec?

Warto podkreślić, że przewód pokarmowy posiada zdolność adaptacji do zmian w składzie diety. Stopniowe zwiększanie spożycia błonnika pozwala mikrobiocie jelitowej przystosować się do większej ilości substratów fermentacyjnych. W efekcie produkcja gazów stabilizuje się, a objawy takie jak wzdęcia czy dyskomfort ulegają zmniejszeniu lub całkowicie ustępują. Proces adaptacji zwykle trwa od kilku dni do kilku tygodni, w zależności od indywidualnej tolerancji organizmu oraz rodzaju spożywanego błonnika.

Z tego względu w zaleceniach dietetycznych podkreśla się konieczność stopniowego zwiększania podaży błonnika oraz jednoczesnego zwiększania spożycia płynów. Takie postępowanie pozwala ograniczyć ryzyko wystąpienia dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego i jednocześnie wykorzystać korzystne właściwości błonnika w leczeniu zaparć.

Zaleca się zwiększanie jego ilości o kilka gramów tygodniowo, zamiast nagłego wprowadzenia dużych ilości produktów pełnoziarnistych, warzyw czy roślin strączkowych. Stopniowe wprowadzanie błonnika pozwala mikrobiocie jelitowej dostosować się do większej ilości substratów fermentacyjnych, co zmniejsza ryzyko wystąpienia wzdęć i nadmiernej produkcji gazów.

Błonnik pokarmowy wiąże wodę w przewodzie pokarmowym i zwiększa objętość treści jelitowej, dlatego bardzo ważne jest spożywanie odpowiedniej ilości płynów. Zaleca się wypijanie około 1,5–2 litrów wody dziennie. Niedostateczne nawodnienie może powodować, że błonnik zamiast ułatwiać wypróżnianie, będzie nasilał zaparcia.

W początkowym etapie zwiększania podaży błonnika warto wybierać produkty, które są zazwyczaj lepiej tolerowane przez przewód pokarmowy. Należą do nich m.in. płatki owsiane, owoce, warzywa czy produkty zawierające błonnik rozpuszczalny, takie jak nasiona babki płesznik. Produkty te często powodują mniej dolegliwości niż duże ilości otrębów czy roślin strączkowych.

Dobrym rozwiązaniem jest rozdzielenie spożycia produktów bogatych w błonnik pomiędzy kilka posiłków w ciągu dnia. Spożywanie bardzo dużej ilości błonnika w jednym posiłku może powodować uczucie ciężkości oraz wzdęcia.

Warto wprowadzać różne źródła błonnika, takie jak pełnoziarniste produkty zbożowe, warzywa, owoce oraz nasiona roślin strączkowych. Różnorodna dieta sprzyja prawidłowemu funkcjonowaniu mikrobioty jelitowej i umożliwia lepszą tolerancję większej ilości błonnika w codziennym jadłospisie.

Autorka artykułu: Julia Jakubik, dietetyka III rok, I st. Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Literatura:

• Van der Schoot, A., Drysdale, C., Whelan, K., & Dimidi, E. (2022). The Effect of Fiber Supplementation on Chronic Constipation in Adults: An Updated Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. The American journal of clinical nutrition, 116(4), 953–969. https://doi.org/10.1093/ajcn/nqac184
• Borkoles, E.; Krastins, D.; van der Pols, J.C.; Sims, P.; Polman, R. Short-Term Effect of Additional Daily Dietary Fibre Intake on Appetite, Satiety, Gastrointestinal Comfort, Acceptability, and Feasibility. Nutrients 2022, 14, 4214. https://doi.org/10.3390/nu14194214
• Dimidi E. Leczenie dietetyczne przewlekłych zaparć: przegląd strategii opartych na dowodach naukowych i wytycznych klinicznych. Proceedings of the Nutrition Society . 2025;84(4):398-410. doi:10.1017/S0029665125100694

Artykuł Dieta w zaparciach - jak zwiększyć podaż błonnika bez dolegliwości - materiał do pobrania - plik PDF (450 KB)

Nieswoiste choroby zapalne jelit (IBD, Inflammatory Bowel Disease), obejmujące chorobę Leśniowskiego-Crohna oraz wrzodziejące zapalenie jelita grubego, są przewlekłymi chorobami zapalnymi przewodu pokarmowego o przebiegu nawrotowo-remisyjnym. Leczenie tych schorzeń opiera się przede wszystkim na farmakoterapii, natomiast leczenie chirurgiczne jest rozważane w przypadkach powikłań choroby lub nieskuteczności leczenia zachowawczego. Istotnym elementem kompleksowej opieki nad pacjentem jest również odpowiednie postępowanie żywieniowe. Dieta nie stanowi samodzielnej metody leczenia choroby, jednak może wpływać na stan odżywienia chorego, nasilenie objawów oraz jakość życia pacjentów z IBD.

U pacjentów z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit często występują zaburzenia stanu odżywienia, w tym niedożywienie oraz niedobory składników pokarmowych. Mogą one wynikać z przewlekłego stanu zapalnego, zaburzeń wchłaniania, zwiększonego zapotrzebowania metabolicznego organizmu, a także z ograniczenia spożycia pokarmów w okresie nasilenia objawów choroby. Według wytycznych żywieniowych opracowanych przez European Society for Clinical Nutrition and Metabolism (ESPEN) ocena stanu odżywienia powinna być elementem rutynowej opieki nad pacjentem z IBD, zarówno w okresie aktywnej choroby, jak i w czasie remisji. Wczesne rozpoznanie niedożywienia umożliwia wdrożenie odpowiedniego wsparcia żywieniowego i zmniejszenie ryzyka powikłań.

Zapotrzebowanie energetyczne pacjentów z IBD jest zazwyczaj zbliżone do zapotrzebowania osób zdrowych o podobnym wieku i masie ciała, jednak w okresie aktywnego stanu zapalnego może dochodzić do zwiększenia zapotrzebowania na niektóre składniki odżywcze, zwłaszcza białko. Zgodnie z zaleceniami ESPEN w czasie aktywnej choroby podaż białka powinna wynosić około 1,2–1,5 g na kilogram masy ciała na dobę, natomiast w okresie remisji około 1 g/kg masy ciała. Odpowiednia podaż białka jest istotna dla utrzymania masy mięśniowej oraz wspomagania procesów regeneracyjnych zachodzących w organizmie.

Postępowanie dietetyczne w nieswoistych chorobach zapalnych jelit powinno uwzględniać aktualną fazę choroby oraz indywidualną tolerancję pokarmów. W okresie zaostrzenia choroby dieta ma przede wszystkim na celu zmniejszenie nasilenia objawów ze strony przewodu pokarmowego oraz zapewnienie odpowiedniej podaży energii i składników odżywczych. W tym czasie często zaleca się dietę łatwostrawną o ograniczonej zawartości błonnika nierozpuszczalnego, który może nasilać objawy takie jak biegunka, bóle brzucha czy wzdęcia. Preferowane są potrawy przygotowywane metodami ograniczającymi zawartość tłuszczu, takimi jak gotowanie, duszenie lub pieczenie bez dodatku dużej ilości tłuszczu. Wybór produktów powinien być dostosowany do indywidualnej tolerancji pacjenta.

Po ustąpieniu objawów zaostrzenia dieta powinna być stopniowo rozszerzana. Zgodnie z zaleceniami nowe produkty należy wprowadzać stopniowo i obserwować reakcję organizmu. Takie postępowanie pozwala na identyfikację produktów, które mogą wywoływać lub nasilać objawy jelitowe. Należy jednocześnie unikać długotrwałego stosowania diet bardzo restrykcyjnych lub eliminacyjnych bez wyraźnych wskazań, ponieważ może to prowadzić do niedoborów pokarmowych oraz pogorszenia stanu odżywienia.

W okresie remisji zaleca się dietę zbilansowaną i możliwie różnorodną, zgodną z ogólnymi zasadami zdrowego żywienia. Wytyczne International Organization for the Study of Inflammatory Bowel Diseases (IOIBD) wskazują, że korzystne może być stosowanie modelu żywienia zbliżonego do diety śródziemnomorskiej. Dieta ta opiera się na dużym spożyciu warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych, roślin strączkowych oraz ryb, a głównym źródłem tłuszczu jest oliwa z oliwek. Jednocześnie zaleca się ograniczenie żywności wysoko przetworzonej oraz nadmiernego spożycia czerwonego i przetworzonego mięsa. Takie podejście żywieniowe może wspierać prawidłowe funkcjonowanie mikrobioty jelitowej i sprzyjać utrzymaniu dobrego stanu zdrowia.

Istotnym elementem postępowania dietetycznego w IBD jest również zapobieganie niedoborom witamin i składników mineralnych. U pacjentów z tymi chorobami stosunkowo często obserwuje się niedobory żelaza, witaminy B12 oraz kwasu foliowego. Niedobór żelaza może prowadzić do niedokrwistości, która jest jednym z najczęstszych powikłań nieswoistych chorób zapalnych jelit. Z tego względu zaleca się regularną kontrolę parametrów laboratoryjnych oraz w razie potrzeby odpowiednią suplementację zaleconą przez lekarza.

W niektórych przypadkach konieczne może być zastosowanie leczenia żywieniowego. Dotyczy to przede wszystkim pacjentów z niedożywieniem, ciężkim przebiegiem choroby lub zaburzeniami wchłaniania. W chorobie Leśniowskiego-Crohna, szczególnie u dzieci i młodzieży, jedną z metod indukcji remisji może być wyłączne żywienie dojelitowe stosowane przez kilka tygodni. W przypadku niewystarczającego spożycia pokarmów możliwe jest również stosowanie doustnych preparatów odżywczych, które pozwalają uzupełnić niedobory energii i składników odżywczych.

Podsumowując, postępowanie dietetyczne w nieswoistych chorobach zapalnych jelit powinno być integralnym elementem kompleksowego leczenia pacjenta. Kluczowe znaczenie ma regularna ocena stanu odżywienia, dostosowanie diety do fazy choroby oraz unikanie niepotrzebnych restrykcji żywieniowych. W okresie zaostrzenia choroby dieta powinna być łatwostrawna i dostosowana do tolerancji pacjenta, natomiast w czasie remisji zaleca się zbilansowany sposób żywienia oparty na zasadach zdrowej diety. Właściwe postępowanie dietetyczne może przyczyniać się do poprawy stanu odżywienia pacjentów, ograniczenia objawów choroby oraz poprawy jakości życia osób z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit.

Autorka artykułu: Dominika Kasprzycka, dietetyka III rok, I st. Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Literatura:

• Bischoff SC, Bager P, Escher J, et al. ESPEN guideline on Clinical Nutrition in inflammatory bowel disease. Clin Nutr. 2023;42(3):352-379. doi:10.1016/j.clnu.2022.12.004
• Levine A, Rhodes JM, Lindsay JO, et al. Dietary Guidance From the International Organization for the Study of Inflammatory Bowel Diseases. Clin Gastroenterol Hepatol. 2020;18(6):1381-1392. doi:10.1016/j.cgh.2020.01.046
• Torres J, Bonovas S, Doherty G, et al. ECCO Guidelines on Therapeutics in Crohn's Disease: Medical Treatment. J Crohns Colitis. 2020;14(1):4-22. doi:10.1093/ecco-jcc/jjz180
• Harbord M, Eliakim R, Bettenworth D, et al. Third European Evidence-based Consensus on Diagnosis and Management of Ulcerative Colitis. Part 2: Current Management. J Crohns Colitis. 2017;11(7):769-784. doi:10.1093/ecco-jcc/jjx009
• Ruemmele FM, Veres G, Kolho KL, et al. Consensus guidelines of ECCO/ESPGHAN on the medical management of pediatric Crohn's disease. J Crohns Colitis. 2014;8(10):1179-1207. doi:10.1016/j.crohns.2014.04.005
• Hou JK, Abraham B, El-Serag H. Dietary intake and risk of developing inflammatory bowel disease: a systematic review of the literature. Am J Gastroenterol. 2011;106(4):563-573. doi:10.1038/ajg.2011.44

Artykuł Postępowanie dietetyczne w nieswoistych chorobach zapalnych jelit - materiał do pobrania - plik PDF (568 KB)

Choroba refluksowa przełyku to stan, polegający na nieprawidłowym cofaniu się treści żołądkowej do przełyku. Oprócz farmakoterapii, znaczącą rolę w leczenie odgrywa dieta oraz zmiany w codziennych nawykach. Wprowadzenie odpowiednich zwyczajów żywieniowych może złagodzić objawy oraz poprawić komfort życia.

Skuteczność takiego podejścia zależy nie tylko od doboru konkretnych produktów, ale również od sposobu ich spożywania.

• Zaleca się jedzenie 5-6 mniejszych objętościowo posiłków w odstępach co 2-3 godziny.
• Ostatni posiłek należy spożyć najpóźniej 2-3 godziny przed snem.
• Posiłki powinny być jedzone powoli, w spokojnej atmosferze, z dokładnym przeżuwaniem każdego kęsa.
• Bezpośrednio po jedzeniu należy unikać leżenia, schylania się oraz intensywnego wysiłku fizycznego.
• Warto unikać bardzo gorących lub bardzo zimnych potraw, które mogą podrażniać błonę śluzową.

Dieta w chorobie refluksowej powinna być łatwostrawna, z ograniczeniem substancji pobudzających wydzielanie soku żołądkowego.

Produkty nasilające objawy refluksu:

• potrawy tłuste i smażone,
• ostre przyprawy,
• czekolada i kakao,
• kawa oraz mocna herbata,
• gazowane napoje,
• alkohol,
• owoce cytrusowe i soki cytrusowe,
• pomidory i przetwory pomidorowe,
• cebula i czosnek (zwłaszcza na surowo i w dużych ilościach),
• mięta.

W codziennej diecie zaleca się wybierania produktów łatwostrawnych i dobrze tolerowanych przez organizm.

Do produktów zalecanych należą m.in.:

• pieczywo pszenne, jasne, drobne kasze, biały ryż, jasne makarony,
• ryby oraz chude gatunki mięs przygotowywane na parze, pieczone lub gotowane,
• jaja gotowane na miękko lub na parze,
• mleko i przetwory mleczne o obniżonej zawartości tłuszczu (do 2%),
• gotowane lub duszone warzywa,
• dojrzałe owoce, bez pestek, przetarte lub zmiksowane,
• ziemniaki gotowane lub w postaci puree.

Należy pamiętać, że tolerancja na poszczególne produkty jest indywidualna. Dlatego obserwacja własnego organizmu i poznanie, które pokarmy nasilają dolegliwości, bywa pomocne.

Autorka artykułu: Hanna Jurak, dietetyka III rok, I st. Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Literatura:

1. Janik A, et al. Choroba refluksowa przełyku. Dietoterapia i styl życia w rozwoju i leczeniu choroby. Problemy Nauk Medycznych Dawniej i Dziś. 2017:27.
2. Dudkowiak R, Poniewierka E. Rola diety i stylu życia w leczeniu choroby refluksowej przełyku. Family Medicine & Primary Care Review. 2012;4:586-591.
3. Gąsiorowska A, Janiak M, Waśko-Czopnik D, Skrzydło-Radomańska B, Drobnik J, Mastalerz-Migas A, Rydzewska G. Postępowanie u pacjentów z objawami choroby refluksowej przełyku – rekomendacje dla lekarzy rodzinnych. Lekarz POZ. 2019;5(3-4):245-265.

Artykuł Postępowanie żywieniowe w chorobie refluksowej przełyku - materiał do pobrania - plik PDF (448 KB)

Biegunka to stan charakteryzujący się zwiększoną częstotliwością wypróżnień i/lub zmianą konsystencji stolca na luźny lub wodnisty, w porównaniu do normalnych nawyków jelitowych danej osoby.

• Zwykle mówi się o ≥3 luźnych lub wodnistych stolcach na dobę.
• Może mieć przebieg ostry (trwający <14 dni) lub przewlekły (trwający ≥4 tygodnie).

Najczęstsze przyczyny ostrej biegunki:

• Infekcyjne: wirusowe, bakteryjne, pasożytnicze
• Nieinfekcyjne: zatrucia pokarmowe, działania niepożądane leków (np. po antybiotykoterapii), nietolerancje i alergie pokarmowe

Biegunka przewlekła lub nawracająca może występować w chorobach takich jak:

• Choroba Leśniowskiego-Crohna
• Wrzodziejące zapalenie jelita grubego
• Zespół jelita drażliwego
• Choroby endokrynologiczne i nowotworowe

Nawodnienie

Pierwszym i najważniejszym elementem postępowania jest szybkie uzupełnienie płynów.

Cel nawodnienia:

• Uzupełnienie utraconej wody i elektrolitów
• Zapobieganie powikłaniom, takim jak: niewydolność nerek, zaburzenia neurologiczne, zaburzenia rytmu serca, wstrząs hipowolemiczny

Oralne roztwory nawadniające (ORS) zawierają glukozę i cytryniany/wodorowęglany, które:

• zwiększają wchłanianie wody z jelit
• pomagają zapobiegać kwasicy metabolicznej.

Objawy odwodnienia:

• Wczesne: wzmożone pragnienie, suchość błon śluzowych (usta, język), rzadsze oddawanie moczu, ciemnożółty kolor moczu,
• Umiarkowane/Zaawansowane: bóle i zawroty głowy, senność, zmęczenie, spadek elastyczności skóry, obniżone ciśnienie krwi, skurcze mięśn, Utrata elastyczności skóry (wolny powrót po uszczypnięciu),
• Ciężkie (stan zagrożenia życia): brak moczu (anuria), zaburzenia świadomości, delirium, zapaść krążeniowa, utrata przytomności.

Najważniejsze założenia diety

Po nawodnieniu należy stopniowo wracać do odżywiania. Opóźnianie przyjmowania pokarmów może prowadzić do:

• utraty masy ciała
• spowolnienia powrotu do zdrowia.

Wskazówka: przy nawrotach biegunki, zwłaszcza w przebiegu chorób przewlekłych, należy skontaktować się z lekarzem.

Zasady diety:

• Odchodzimy od dawnej zasady „głodówka na biegunkę”
• Dieta powinna być dostosowana do wieku i tolerancji pacjenta
• Dieta BRAT (banany, ryż, mus jabłkowy, tosty) może być stosowana w pierwszych dniach biegunki, ale nie dłużej niż 1–2 dni ze względu na niską wartość kaloryczną

Przykładowy jadłospis na pierwszy dzień biegunki:

Śniadanie: kleik ryżowy + banan, herbata
II śniadanie: mus jabłkowy + sucharek pszenny + herbata
Obiad: krupnik ryżowy + herbata
Kolacja: tost pszenny + puree z dyni i jabłka + herbata

• Nie ma potrzeby rutynowego stosowania diety bezlaktozowej
• Posiłki podawać w małych, częstych porcjach
• Preferować pokarmy gotowane, duszone lub w formie puree/musu

Zalecane produkty (w miarę tolerancji, wprowadzać możliwie wcześnie):

Zboża i produkty zbożowe (niskobłonnikowe):

• Biały ryż (ugotowany lub kleik)
• Kasza manna, płatki owsiane błyskawiczne
• Ziemniaki (puree lub gotowane)
• Makaron pszenny drobny
• Chleb pszenny, tosty, bułki pszenne (czerstwe)
• Biszkopty, sucharki pszenne

Owoce (dojrzałe, gotowane lub w puree):

• Banany
• Mus jabłkowy, pieczone jabłka
• Brzoskwinie, morele

Warzywa (gotowane, puree lub drobno starte):

• Marchew
• Dynia
• Ziemniaki

Źródła białka (chude, gotowane/duszone):

• Pierś z kurczaka lub indyka
• Ryby białe (dorsz, mintaj, pstrąg – gotowane lub pieczone w folii)
• Jajka (na miękko, omlet na parze)
• Twarożek chudy/półtłusty
• Jogurt naturalny 2% lub kefir (jeśli tolerowany)
• Chude mięso cielęce

Tłuszcze:

• Masło lub oliwa w małych ilościach

Płyny:

• Woda
• Rozcieńczone soki owocowe
• Słaba herbata

Produkty niezalecane:

• Pełnoziarniste pieczywo, kasze gruboziarniste, otręby, quinoa, bulgur
• Surowe owoce ze skórką, owoce bogate w błonnik i sorbitol (śliwki, agrest, maliny, jeżyny)
• Surowe warzywa i warzywa wzdymające (kapusta, brokuły, kalafior, fasolka, cebula, por, papryka, rzodkiewka)
• Tłuste mięsa, smażone potrawy, wędliny, fast food, pełnotłuste produkty mleczne
• Słodycze, czekolada, desery, ostre przyprawy
• Napoje gazowane, słodzone soki, energetyki, alkohol, kawa, mocna herbata

Ograniczenia powinny być krótkotrwałe, do ustąpienia ostrych objawów. Nowe produkty wprowadzać stopniowo, pojedynczo. W przypadku niepożądanych reakcji odłożyć ich spożycie o kilka dni do tygodnia.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Bezwzględnie należy zgłosić się do lekarza lub oddziału ratunkowego przy następujących objawach:

• Długi czas trwania: Biegunka trwa dłużej niż 2–3 dni (ostra biegunka zazwyczaj ustępuje do 10 dni, a przewlekła trwa ponad 4 tygodnie)
• Krew w stolcu śluz lub ropa w stolcu
• Wysoka gorączka (>39°C) utrzymująca się >24–48 h
• Silny, stały ból brzucha
• Wymioty uniemożliwiające przyjmowanie płynów >4–6 h
• Objawy ciężkiego odwodnienia

Pilnej konsultacji wymagają dzieci, seniorzy, kobiety w ciąży oraz osoby z chorobami przewlekłymi

Autor: mgr Konrad Gałczyński, Dział Dietetyki USK4 w Lublinie

Literatura:

1. World Health Organization. Diarrhoeal disease [Internet]. Geneva: World Health Organization; 7 March 2024 https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diarrhoeal-disease
2. Banaszkiewicz, A., & Pituch-Zdanowska, A. (red.). (2025). Żywienie w gastroenterologii dziecięcej. PZWL Wydawnictwo Lekarskie.
3. Ciborowska, H., & Rudnicka, A. (2021). Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka (wyd. 5). PZWL Wydawnictwo Lekarskie.
4. Poniewierka, E. (red.). (2016). Dietetyka kliniczna. Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu.
5. Lifschitz C, Kozhevnikov O, Oesterling C, Anbar A, Walker S. Acute gastroenteritis-changes to the recommended original oral rehydrating salts: a review. Front Pediatr. 2023 Dec 18;11:1294490. doi: 10.3389/fped.2023.1294490. PMID: 38192370; PMCID: PMC10773804.

Artykuł Biegunka – zalecenia żywieniowe i postępowanie - plik PDF (26 KB)