Choroba nowotworowa i jej leczenie często prowadzą do zaburzeń odżywienia, utraty masy ciała, utraty masy mięśniowej i kacheksji — schorzeń, które znacząco pogarszają wyniki leczenia, jakość życia oraz rokowanie. Dlatego żywienie jest integralną częścią kompleksowej opieki nad pacjentami onkologicznymi.
Ocena i monitorowanie stanu odżywienia
Każdego pacjenta onkologicznego należy rutynowo oceniać pod kątem ryzyka niedożywienia i monitorować jego stan odżywienia przez cały przebieg terapii.
Niedożywienie może wynikać nie tylko z ograniczonego spożycia pokarmu, ale też zaburzeń metabolicznych wynikających z choroby lub leczenia.
Zapotrzebowanie energetyczne i białkowe
Energia:
Zapotrzebowanie energetyczne pacjentów z nowotworem jest zbliżone do osób zdrowych i wynosi ~25–30 kcal/kg masy ciała/dobę.
Białko:
Wytyczne ESPEN zalecają wysokie spożycie białka — zwykle 1,0–1,5 g białka/kg masy ciała/dobę, aby przeciwdziałać utracie masy mięśniowej i wspierać regenerację.
Interwencje żywieniowe
W zależności od stanu pacjenta i jego możliwości przyjmowania pokarmów, ESPEN wskazuje następujące strategie:
- Porady dietetyczne i wsparcie żywieniowe: należy dążyć do zwiększenia spożycia przez pacjenta poprzez indywidualne porady oraz modyfikację planu żywieniowego.
- Żywność medyczna: jeśli zwykłe posiłki nie zapewniają odpowiedniej energii i białka, warto zastosować żywność specjalnego przeznaczenia medycznego
- Żywienie dojelitowe: jeżeli pacjent nie jest w stanie spożywać odpowiedniej ilości pokarmu drogą doustną, kolejnym krokiem jest żywienie dojelitowe.
- Żywienie pozajelitowe: stosowane jest tylko wtedy, gdy żywienie dojelitowe jest niemożliwe lub niewystarczające (np. z powodu ciężkiego uszkodzenia przewodu pokarmowego).
Rola aktywności fizycznej
Wspólnie z opieką żywieniową ważne jest także zachęcanie do aktywności fizycznej, o ile stan pacjenta na to pozwala. Aktywność pomaga utrzymać masę mięśniową, funkcję metaboliczną i ogólne samopoczucie.
Dlaczego żywienie jest tak ważne?
- Niedobór składników odżywczych i niedożywienie:
- zwiększa ryzyko powikłań,
- pogarsza tolerancję leczenia przeciwnowotworowego,
- wydłuża hospitalizację,
- obniża jakość życia.
- Regularna ocena i odpowiednie interwencje żywieniowe pomagają temu zapobiegać i są integralną częścią leczenia.
Literatura:
Muscaritoli M, Arends J, Bachmann P, et al. ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in cancer. Clin Nutr. 2021;40(5):2898-2913. doi:10.1016/j.clnu.2021.02.005
Artykuł Żywienie w chorobie nowotworowej - materiał do pobrania - plik PDF (396 KB)
W ostatnich latach rośnie zainteresowanie wpływem żywienia na przebieg leczenia choroby nowotworowej. W przestrzeni publicznej pojawia się wiele informacji na temat tzw. „diet antynowotworowych”, które często obiecują zahamowanie rozwoju choroby lub nawet jej wyleczenie. Na ich podstawie powstaje wiele mitów, które powielane mogą prowadzić do nieprawidłowych decyzji żywieniowych i być potencjalnie szkodliwe, szczególnie dla pacjentów z chorobą nowotworową. Większość tych twierdzeń nie ma potwierdzenia w badaniach naukowych. Dlatego warto przyjrzeć się najczęściej powtarzanym mitom oraz faktom dotyczącym żywienia w chorobie nowotworowej:
MIT: Cukier "żywi" raka.
FAKT: To krzywdzące uproszczenie, które pacjenci interpretują bardzo dosłownie. Faktycznie komórki nowotworowe potrzebują cukru (glukozy) do wzrostu, ale zapewnia on także rozwój zdrowych komórek (np. krwinek czerwonych). Węglowodany to główne źródło energii dla organizmu. Jeśli całkowicie wyeliminujemy je z diety możemy doprowadzić do niedożywienia, a nie zahamowania rozwoju nowotworu. Warto zaznaczyć, że "cukier" to nie tylko słodycze i substancja znajdująca się w cukierniczce, ale także pieczywo, kasze, makarony, ryż, nasiona roślin strączkowych, warzywa i owoce, które wspólnie są elementem dobrze zbilansowanej diety.
MIT: Pacjent onkologiczny powinien unikać białka w diecie.
FAKT: Białko to główny składnik budulcowy tkanek w organizmie człowieka. Dodatkowo pomaga utrzymać odpowiednią masę mięśniową i prawidłową pracę układu odpornościowego. Jego niedobór może znacząco wpłynąć na stan zdrowia chorego. Podczas choroby nowotworowej wzrasta zapotrzebowanie na białko (m.in. ze względu na jego zwiększoną utratę), dlatego ważne jest, aby regularnie dostarczać je organizmowi z pełnowartościowych źródeł (chude mięso, ryby, jaja, nabiał, strączki – jeśli są dobrze tolerowane przez pacjenta).
MIT: Eliminacja glutenu lub mleka i jego przetworów jest konieczna.
FAKT: Nie ma potwierdzonych wskazań do stosowania diety bezglutenowej lub bezmlecznej u pacjentów leczonych onkologicznie. Wyjątkiem są osoby cierpiące na nietolerancję lub alergię pokarmową na te konkretne składniki. Wszystkie wykluczenia z diety powinny być skonsultowane z lekarzem lub dietetykiem klinicznym.
MIT: Sok z buraka to idealny sposób na wzrost poziomu hemoglobiny we krwi.
FAKT: Wpływ na prawidłowy poziom hemoglobiny we krwi ma odpowiednia podaż żelaza i witaminy B12 w diecie, których głównym źródłem są mięso, ryby, jaja i nabiał. Sok z buraka jest jednak dobrym źródłem kwasu foliowego, który wpływa korzystnie na proces odbudowy krwinek czerwonych.
MIT: Głodówka oczyści organizm i zniszczy nowotwór.
FAKT: Nie dostarczając organizmowi odpowiedniej ilości substancji odżywczych możemy doprowadzić do zaburzenia pracy zdrowych komórek i tym samym do wyniszczenia organizmu. Żywienie w trakcie choroby nowotworowej powinno być zindywidualizowane i pełnowartościowe, aby w jak najlepszym stopniu zminimalizować możliwe skutki uboczne leczenia i zapobiec niedożywieniu.
MIT: Produkty "superfoods", które leczą raka.
FAKT: Produkty uznawane za lecznicze (specjalne soki, zioła lub suplementy) są często wymysłem producentów lub mediów społecznościowych w celach zarobkowych. Dobrym wsparciem diety mogą być jednak produkty specjalnego przeznaczenia medycznego. To skoncentrowane źródło energii i najpotrzebniejszych składników odżywczych, które mogą pomóc odżywić organizm. Należy jednak odpowiednio dobrać preparat do stanu klinicznego chorego oraz zapoznać się z ulotką, aby uniknąć skutków ubocznych.
MIT: Specjalne diety alternatywne (np. ketogenna, makrobiotyczna czy dieta dr Budwig) skutecznie leczą nowotwory.
FAKT: Nie ma wystarczających dowodów naukowych potwierdzających skuteczność diet alternatywnych w leczeniu chorób nowotworowych. Choć prowadzone są badania nad ich potencjalnym i pozytywnym wpływem na metabolizm komórek nowotworowych, obecnie nie rekomenduje się ich jako dietetyczną terapię przeciwnowotworową. Co więcej, wiele z tych diet jest restrykcyjnych i może prowadzić do niedoborów niektórych składników odżywczych lub niedożywienia pacjentów onkologicznych. Wytyczne żywieniowe podkreślają również, że nie należy stosować diet ograniczających podaż energii u pacjentów z ryzykiem niedożywienia, ponieważ może to pogorszyć stan odżywienia i przebieg leczenia choroby nowotworowej.
Prawidłowo zbilansowana dieta jest elementem złożonego leczenia onkologicznego, jednak nie zastępuje terapii medycznej. W mediach społecznościowych można znaleźć liczne "porady" dotyczące "diet antynowotworowych", które rzekomo mają leczyć choroby onkologiczne. Jednak wiele z nich nie ma wystarczającego potwierdzenia naukowego co potęguje ich brak wiarygodności. Podstawowym celem postępowania żywieniowego u pacjentów onkologicznych powinna być przede wszystkim ocena i optymalizacja stanu odżywienia, zapewnienie odpowiedniej podaży energii i składników odżywczych oraz profilaktyka i leczenie niedożywienia. Interwencje dietetyczne powinny być dostosowane indywidualnie do potrzeb pacjenta i prowadzone w oparciu o aktualne rekomendacje kliniczne, a ewentualne modyfikacje diety powinny wspierać leczenie onkologiczne, nie zastępując metod o udowodnionej skuteczności. Aby uzyskać rzetelne informacje na temat odpowiedniej diety w trakcie choroby nowotworowej, najlepiej skonsultować się z lekarzem lub dietetykiem klinicznym.
Autorka artykułu: Iga Tomanek, dietetyka III rok, I st. Uniwersytet Medyczny w Lublinie
Literatura:
- Singer P, Blaser AR, Berger MM, et al. ESPEN practical guideline: Clinical nutrition in cancer. Clinical Nutrition. 2021;40(5):2898-2913. doi:10.1016/j.clnu.2021.02.005
- Schmidt K, Ernst E. The legitimacy and safety of using alternative diets in cancer. British Journal of Cancer. 2012;107(9):1453-1456. doi:10.1038/bjc.2012.443
Artykuł Fakty i mity dotyczące "diet antynowotworowych" - materiał do pobrania - plik PDF (840 KB)
Powrót do codziennego funkcjonowania po zakończeniu leczenia choroby nowotworowej to ważny etap rekonwalescencji. Odpowiednio dobrana dieta odgrywa w tym procesie istotną rolę. Prawidłowe żywienie wspiera regenerację organizmu, pomaga odbudować masę mięśniową, wzmacnia układ odpornościowy oraz może przyczyniać się do zmniejszenia ryzyka nawrotu choroby. Dieta po zakończeniu leczenia onkologicznego powinna być dobrze zbilansowana, bogata w białko i oparta na zasadach zdrowego odżywiania. Wskazana jest aby była dostosowana indywidualnie z uwzględnieniem potrzeb organizmu wynikających z przebytej terapii.
Podstawowe zalecenia żywieniowe:
- Spożywaj pełnowartościowe posiłki
Wybieraj produkty, które dostarczają organizmowi odpowiedniej ilości energii oraz niezbędnych składników odżywczych wspierających regenerację i powrót do zdrowia.
- Stosuj zasady zdrowego odżywiania - codzienna dieta powinna obejmować:
- dużą ilość warzyw i owoców, powinny stanowić ważny element codziennej diety. Zaleca się spożywanie około: 2,5–3 szklanek warzyw dziennie i 1,5–2 szklanek owoców dziennie
- umiarkowaną ilość produktów pełnoziarnistych,
- roślinne źródła białka, takie jak orzechy, fasola, soczewica, tofu czy tempeh,
- odpowiednią ilość ryb, drobiu oraz chudego mięsa,
- odtłuszczone lub niskotłuszczowe produkty mleczne.
- Utrzymuj prawidłową masę ciała
Regularnie monitoruj swoją masę ciała. W razie potrzeby wprowadzaj zmiany w sposobie odżywiania i stylu życia, aby utrzymać prawidłową masę ciała lub stopniowo ją zwiększyć, jeśli jest zbyt niska.
Żywienie po zakończeniu leczenia onkologicznego odgrywa istotną rolę w procesie rekonwalescencji, poprawie jakości życia oraz zmniejszaniu ryzyka powikłań i nawrotu choroby. W tym okresie szczególnie ważne jest dążenie do utrzymania prawidłowego stanu odżywienia, odbudowy utraconej masy ciała i masy mięśniowej oraz wyrównania ewentualnych niedoborów pokarmowych powstałych w trakcie leczenia. Postępowanie dietetyczne powinno opierać się na zasadach racjonalnego, zbilansowanego żywienia, dostosowanego indywidualnie do potrzeb pacjenta, jego stanu klinicznego, chorób współistniejących oraz ewentualnych następstw terapii onkologicznej. Właściwie zaplanowana dieta może wspierać regenerację organizmu, sprzyjać powrotowi do sprawności oraz stanowić ważny element długoterminowej profilaktyki zdrowotnej.
Autorka artykułu: Natalia Pawłasek, dietetyka III rok, I st., Uniwersytet Medyczny w Lublinie
Literatura:
- Li Z, Ding X, Chen Y, et al. Review of Nutrition Guidelines and Evidence on Diet and Survival Outcomes for Cancer Survivors: Call for Integrating Nutrition into Oncology Care. J Nutr. 2024;154(8):2346-2362. doi:10.1016/j.tjnut.2024.05.024
Artykuł Żywienie po zakończeniu leczenia onkologicznego – dieta wspierająca regenerację - materiał do pobrania - plik PDF (736 KB)
Prawidłowe żywienie jest bardzo ważnym elementem leczenia chorób nowotworowych. U wielu pacjentów w trakcie choroby lub leczenia dochodzi do zmniejszenia apetytu, utraty masy ciała oraz niedożywienia. Z tego powodu w części przypadków zaleca się stosowanie diety bogatoenergetycznej (wysokokalorycznej), której celem jest dostarczenie organizmowi odpowiedniej ilości energii i składników odżywczych.
Kiedy stosuje się dietę wysokokaloryczną?
Dieta bogatoenergetyczna jest zalecana przede wszystkim u pacjentów:
- z niezamierzoną utratą masy ciała,
- z ryzykiem niedożywienia lub już rozwiniętym niedożywieniem,
- u których występuje zmniejszony apetyt lub ograniczone spożycie pokarmów,
- w trakcie leczenia onkologicznego powodującego trudności w jedzeniu (np. radioterapia głowy i szyi, chemioterapia).
U większości pacjentów z chorobą nowotworową zapotrzebowanie energetyczne jest zbliżone do zapotrzebowania osób zdrowych i wynosi zwykle około 25–30 kcal na kilogram masy ciała na dobę.
Jak zwiększyć kaloryczność diety?
Dieta wysokokaloryczna nie musi oznaczać jedzenia bardzo dużych porcji. Często skuteczniejszym rozwiązaniem jest zwiększenie wartości energetycznej posiłków przy zachowaniu ich niewielkiej objętości.
Jedz częściej, ale mniejsze porcje
Zamiast trzech dużych posiłków warto spożywać 5–6 mniejszych posiłków w ciągu dnia. Dzięki temu łatwiej dostarczyć odpowiednią ilość energii, zwłaszcza gdy apetyt jest zmniejszony.
Wzbogacaj potrawy w produkty o wysokiej wartości energetycznej
Do codziennych posiłków warto dodawać składniki zwiększające kaloryczność, np.:
- oleje roślinne (np. olej rzepakowy, lniany, z wiesiołka, oliwa z oliwek),
- masło lub margarynę,
- śmietankę 30/36%,
- mleczko kokosowe,
- jogurt grecki, skyr,
- twaróg tłusty,
- sery (żółty, parmezan, feta, mozzarella, typu włoskiego)
- orzechy i pasty orzechowe, tahini,
- suszone owoce,
- awokado.
Dodanie niewielkiej ilości tych produktów może znacząco zwiększyć wartość energetyczną potrawy.
Wybieraj produkty o większej wartości energetycznej
- zamiast chudego mleka – mleko pełnotłuste,
- zamiast jogurtów light – jogurty naturalne lub typu greckiego,
- zamiast pieczywa chrupkiego – pieczywo pszenne lub mieszane.
Dodawaj kaloryczne dodatki do potraw
Proste sposoby zwiększenia kaloryczności posiłków to np.:
- dodanie oliwy do sałatki lub zupy,
- posypanie potrawy startym serem,
- dodanie śmietanki do sosu lub zupy krem,
- wzbogacenie owsianki orzechami lub suszonymi owocami,
- dodatek żółtka jaja do zagęszczenia zupy/sosu.
Wykorzystuj koktajle i posiłki płynne
Jeśli spożywanie tradycyjnych posiłków jest utrudnione, dobrym rozwiązaniem mogą być koktajle mleczne lub owocowe wzbogacone np. o:
- jogurt skyr,
- masło orzechowe,
- płatki owsiane,
- awokado.
Płynne posiłki często są łatwiejsze do spożycia i mogą dostarczyć dużo energii w niewielkiej objętości.
Jeżeli mimo modyfikacji diety nie udaje się pokryć zapotrzebowania energetycznego, lekarz lub dietetyk może zalecić wzbogacenie diety w żywność specjalnego przeznaczenia medycznego nazywanej (ang. food for special medical purposes, FSMP). Są one skoncentrowanym źródłem energii, białka, witamin i składników mineralnych.
Autorka: mgr Monika Boreczek, Dział Dietetyki USK4
Literatura:
- Muscaritoli M, Arends J, Bachmann P, et al. ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in cancer. Clin Nutr. 2021; 40: 2898-2913.
- Stec R, Sobocki J, Onkologia. 6.4: 330-344. Sobocki J, Zmarzły A, editors. Żywienie kliniczne. Warszawa: PZWL; 2026.
Artykuł Dieta wysokokaloryczna - kiedy i jak ją stosować? - materiał do pobrania - plik PDF (2,95 MB)
Prawidłowe żywienie jest bardzo ważnym elementem wspomagającym leczenie choroby nowotworowej. Odpowiednio skomponowana dieta może poprawić stan odżywienia, zmniejszyć ryzyko niedożywienia oraz wspierać organizm w regeneracji podczas leczenia onkologicznego. Szczególną rolę w diecie pacjentów onkologicznych odgrywa białko, które jest niezbędne do utrzymania prawidłowego funkcjonowania organizmu oraz wspiera procesy regeneracyjne. Białko pełni funkcję podstawowego składnika budulcowego tkanek oraz uczestniczy w licznych procesach metabolicznych.
Zapotrzebowanie na białko u pacjentów onkologicznych jest wyższe niż u osób zdrowych. Zaleca się, aby dzienne spożycie białka przekraczało 1 g na kilogram masy ciała, a jeśli to możliwe, wynosiło nawet do 1,5 g na kilogram masy ciała na dobę. Dokładna ilość białka powinna być indywidualnie dostosowana do stanu klinicznego pacjenta.
Źródła białka w diecie:
W codziennej diecie pacjenta onkologicznego istotne jest uwzględnienie produktów o wysokiej zawartości białka, zarówno pochodzenia zwierzęcego, jak i roślinnego.
Do źródeł pełnowartościowego białka należą:
- mięso (np. indyk, kurczak, wieprzowina, wołowina),
- ryby i owoce morza (np. dorsz, łosoś, morszczuk, mintaj, śledź, krewetki)
- jaja,
- mleko i przetwory mleczne (np. jogurt skyr, jogurt naturalny, serek wiejski, twaróg, kefir, ser żółty, ser mozzarella).
Białko pochodzenia zwierzęcego charakteryzuje się wyższą wartością biologiczną, ponieważ zawiera wszystkie niezbędne aminokwasy egzogenne w odpowiednich proporcjach.
Ważnym uzupełnieniem diety są także roślinne źródła białka, takie jak:
- nasiona roślin strączkowych i ich przetwory (soczewica, fasola, ciecierzyca, groch, hummus, tofu, makaron z soczewicy, makaron z ciecierzycy)
- orzechy i nasiona (np. migdały, pistacje, orzechy nerkowca, orzechy włoskie, pestki dyni, nasiona słonecznika, sezam, nasiona chia)
- produkty zbożowe, w tym kasze i płatki zbożowe (np. kasza gryczana, komosa ryżowa, płatki owsiane).
Zaleca się łączenie różnych źródeł białka w celu zapewnienia odpowiedniej podaży wszystkich niezbędnych aminokwasów oraz zwiększenia wartości odżywczej diety.
Jak zwiększyć ilość białka w codziennym jadłospisie?
Zwiększenie podaży białka w diecie można osiągnąć poprzez:
- uwzględnienie produktów będących źródłem białka w każdym posiłku,
- dodawanie sera (żółtego, mozzarella lub twarogu) do zup, sosów, makaronów i zapiekanek,
- dodawanie jajek do sałatek, past lub dań warzywnych,
- dodawanie orzechów, nasion lub roślin strączkowych do sałatek, zup i dań jednogarnkowych,
- stosowanie mleka zamiast wody podczas przygotowywania kasz, płatków czy zup,
- przygotowywanie koktajli mlecznych z dodatkiem jogurtu, twarogu lub mleka,
- spożywanie mniejszych posiłków, ale częściej – nawet 5–6 razy dziennie,
- wybieranie produktów o większej wartości odżywczej,
- fortyfikacja diety za pomocą doustnych preparatów odżywczych (żywności specjalnego przeznaczenia medycznego).
Autorka tekstu: mgr Olga Stachorzecka, Zakład Żywienia Klinicznego, Uniwersytet Medyczny w Lublinie, Dział Dietetyki USK 4 w Lublinie
Literatura:
- Muscaritoli M, Arends J, Bachmann P, et al. ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in cancer. Clin Nutr. 2021; 40: 2898-2913.
- Mess E, Ornat M, Sławomirska R. Rola białka u chorych w postępującym stadium choroby nowotworowej. Medycyna Paliatywna. 2017; 9 (3): 133–138.