Dieta jest jednym z najważniejszych elementów profilaktyki i leczenia chorób układu krążenia. Aktualne ESC Guidelines on Cardiovascular Disease Prevention in Clinical Practice podkreślają, że sposób odżywiania wpływa bezpośrednio na czynniki ryzyka takie jak stężenie cholesterolu LDL-C, ciśnienie krwi, masę ciała oraz ryzyko miażdżycy i zdarzeń sercowo-naczyniowych.
Jakość tłuszczów ma kluczowe znaczenie
- Tłuszcze nasycone (SFA): Zaleca się ograniczenie ich udziału do <10% energii diety, gdyż ich nadmiar podnosi stężenie LDL-C, zwiększając ryzyko chorób serca.
- Kwasy tłuszczowe nienasycone — zarówno wielonienasycone (PUFA), jak i jednonienasycone (MUFA) — powinny zastępować tłuszcze nasycone. Zamiana SFA na PUFA wiąże się z mniejszym ryzykiem chorób wieńcowych.
- Trans-tłuszcze: Ich spożycie powinno być minimalizowane, najlepiej do zera w przetworzonych produktach, ze względu na niekorzystny wpływ na lipidogram.
Zdrowy wzorzec żywieniowy
Wytyczne ESC promują dieta o charakterze śródziemnomorskim lub podobną — bogatą w roślinne źródła tłuszczów i ograniczającą tłuszcze nasycone:
- duża ilość warzyw, owoców, roślin strączkowych i pełnych ziaren,
- tłuste ryby morskie 1–2 razy w tygodniu jako źródło n-3 PUFA,
- oleje roślinne i oliwa z oliwek zamiast tłuszczów zwierzęcych,
- orzechy i nasiona jako źródło zdrowych tłuszczów i błonnika.
Wysoka zgodność z tym wzorcem wiąże się z mniejszym ryzykiem zdarzeń sercowo-naczyniowych i obniżonym wskaźnikiem śmiertelności z przyczyn sercowych.
Inne kluczowe elementy diety
Poza jakością tłuszczów wytyczne podkreślają:
- ograniczenie soli kuchennej do <5 g/dzień, co sprzyja kontroli ciśnienia krwi,
- spożywanie wielu błonnikowych produktów roślinnych (30–45 g błonnika/dzień),
- ograniczenie napojów słodzonych i produktów wysoko przetworzonych,
- ograniczenie alkoholu.
Podsumowanie
Zmiana jakości spożywanych tłuszczów — zamiana nasyconych na nienasycone oraz przyjęcie wzorca żywieniowego opartego na roślinach i tłustych rybach — jest jednym z najskuteczniejszych elementów żywieniowych w prewencji chorób układu krążenia. Wspieranie takiego sposobu odżywiania wraz z kontrolą masy ciała i zdrowym stylem życia może znacznie obniżyć ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych.
Literatura:
- Visseren FLJ, Mach F, Smulders YM, et al. 2021 ESC Guidelines on Cardiovascular Disease Prevention in Clinical Practice. European Heart Journal. 2021;42(34):3227–3337. doi:10.1093/eurheartj/ehab484.
Artykuł Dieta a choroby układu krążenia — zalecenia Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego - materiał do pobrania - plik PDF (584 KB)
Nadmierne spożycie soli stanowi istotny problem zdrowia publicznego i jeden z najważniejszych modyfikowalnych czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Ograniczenie podaży sodu jest podstawowym elementem profilaktyki oraz leczenia wielu chorób przewlekłych, w tym nadciśnienia tętniczego, chorób serca, zespołu metabolicznego oraz przewlekłej choroby nerek.
Sód jest pierwiastkiem niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu, ponieważ uczestniczy w utrzymaniu równowagi wodno-elektrolitowej i kwasowo-zasadowej, regulacji ciśnienia osmotycznego, a także w przewodnictwie nerwowym i skurczu mięśni. Zarówno jego niedobór, jak i nadmierna podaż mogą prowadzić do zaburzeń zdrowotnych, jednak w populacji ogólnej znacznie częściej obserwuje się nadmierne spożycie sodu.
Zgodnie z aktualnymi zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) oraz normami żywienia dla populacji Polski, dzienne spożycie soli (chlorku sodu) u osób dorosłych nie powinno przekraczać 5 g, co odpowiada około jednej płaskiej łyżeczce soli i około 2 g sodu. Dane epidemiologiczne wskazują jednak, że w wielu krajach, w tym w Polsce, rzeczywiste spożycie soli jest ponad dwukrotnie wyższe od wartości rekomendowanych.
Źródłem sodu w diecie jest zarówno sól dodawana podczas przygotowywania potraw i ich dosalania, jak i tzw. sól ukryta. Termin ten odnosi się do sodu obecnego w produktach spożywczych, który nie jest bezpośrednio dostrzegany przez konsumentów, ponieważ stanowi składnik żywności przetworzonej lub dodatków technologicznych stosowanych w procesie produkcji. Sól „ukryta „występuje przede wszystkim w produktach przemysłowo przetworzonych, takich jak pieczywo produkcji masowej, wędliny, sery dojrzewające, konserwy, gotowe dania, sosy, produkty typu instant oraz słone przekąski. Szacuje się, że nawet ponad 70% spożywanego sodu w diecie współczesnych populacji pochodzi właśnie z żywności wysoko przetworzonej. W konsekwencji rzeczywista podaż sodu jest często niedoszacowana przez konsumentów, którzy utożsamiają jego źródło głównie z solą dodawaną podczas gotowania.
Ograniczenie spożycia soli stanowi zatem ważny element profilaktyki żywieniowej. Jedną z najskuteczniejszych strategii jest redukcja spożycia żywności wysoko przetworzonej oraz zwiększenie udziału produktów świeżych i minimalnie przetworzonych w codziennym jadłospisie. Zaleca się również częstsze przygotowywanie posiłków w warunkach domowych, co umożliwia kontrolę ilości dodawanej soli. Istotną rolę odgrywa także czytanie informacji zamieszczonych na etykietach produktów spożywczych. Należy również zwracać uwagę na obecność dodatków technologicznych zawierających sód, takich jak glutaminian sodu czy fosforany sodu. Kolejną skuteczną metodą ograniczania spożycia soli jest stopniowe zmniejszanie jej ilości dodawanej podczas przygotowywania potraw. Badania wskazują, że stopniowa redukcja zawartości soli w diecie pozwala na adaptację receptorów smaku. W praktyce zaleca się także rezygnację z dosalania potraw przy stole oraz ograniczenie dostępności solniczki podczas posiłków. W celu zachowania atrakcyjności smakowej potraw wskazane jest stosowanie alternatywnych metod wzmacniania smaku. Szczególnie rekomenduje się wykorzystanie świeżych ziół i przypraw, takich jak bazylia, oregano, tymianek, czosnek czy papryka, a także dodatków zwiększających percepcję smaku, m.in. soku z cytryny, octu balsamicznego, cebuli czy pomidorów. Należy jednak pamiętać, że znaczne ilości soli występują również w wielu produktach przyprawowych i dodatkach kulinarnych, takich jak sos sojowy, mieszanki przypraw, które mogą stanowić istotne źródło sodu w codziennej diecie i dlatego powinny być ograniczane lub eliminowane z jadłospisu.
Autorka artykułu: Natalia Zams, dietetyka III rok, I st. Uniwersytet Medyczny w Lublinie
Literatura:
- Jarosz M, Rychlik E, Stoś K, Charzewska J, red. Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH; 2024.
- Jachimowicz-Rogowska K, Winiarska-Mieczan A. Initiatives to reduce the content of sodium in food products and meals and improve the population’s health. Nutrients. 2023;15(10):2393.
- Handzlik G, Szymańska E, Pękala E, et al. Low-sodium dietary approach in the management of resistant and refractory hypertension. Pol Arch Intern Med. 2021.
Artykuł Jak ograniczyć sól w codziennej diecie? - praktyczne wskazówki - materiał do pobrania - plik PDF (786 KB)
Choroby układu sercowo-naczyniowego od wielu lat stanowią jedną z najczęstszych przyczyn zgonów na świecie. W ich rozwoju kluczową rolę odgrywają czynniki związane ze stylem życia, takie jak niewłaściwa dieta, brak aktywności fizycznej czy nadmierna masa ciała. Coraz więcej badań naukowych wskazuje jednak, że odpowiednie nawyki żywieniowe mogą znacząco zmniejszyć ryzyko wystąpienia chorób serca oraz wspierać ich leczenie.
Jednym z najlepiej przebadanych i najczęściej rekomendowanych modeli żywienia jest dieta śródziemnomorska. Charakteryzuje się dużym udziałem warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych, roślin strączkowych, orzechów, nasion, olejów roślinnych oraz umiarkowanym spożyciem ryb, drobiu i produktów mlecznych. Natomiast spożycie czerwonego mięsa i produktów przetworzonych jest ograniczone.
W jaki sposób dieta śródziemnomorska wspiera zdrowie serca?
- pomaga obniżyć ciśnienie krwi,
- zmniejsza poziom cholesterolu LDL,
- zmniejsza ryzyko zawału serca,
- działa przeziwzapalnie na tętnice.
Zdrowe dla serca składniki odżywcze w diecie śródziemnomorskiej:
- Tłuszcze jednonienasycone (oliwa z oliwek)
Kluczem w tej diecie jest stosowanie oliwy z oliwek - bogatego źródła tłuszczów jednonienasyconych. Te zdrowe tłuszcze pomagają obniżyć poziom cholesterolu LDL, zmniejszajac ryzyko chorób sercowo - naczyniowych. - Kwasy tłuszczowe omega-3 (ryby, orzechy)
Tłuste ryby, takie jak łosoś, makrela czy sardynki, są pełne kwasów omega-3, które obniżają poziom trójglicerydów, zmniejszają stan zapalny i poprawiają rytm serca. Orzechy i nasiona zapewniają również roślinne kwasy omega-3. Zaleca się spożywanie co najmniej 2 porcji ryb tygodniowo (w tym jednej tłustej). - Błonnik rozpuszczalny (strączki, warzywa)
Rozpuszczalny błonnik pomaga zmniejszyć poziom choletserolu LDL. Rośliny strączkowe i warzywa takie jak fasola, ciecierzyca, soczewica, marchew czy buraki - są jego doskonałymi źródłami. - Polifenole i przeciwutleniacze
Kolorowe warzywa i owoce takie jak papryka, pomidory, szpinak, buraki, jagody czy maliny - zawierają w sobie duże ilości polifenoli i przeciwutleniaczy, które chornią komórki przed stresem oksydacyjnym. Związki te pomagają zmniejszyć stan zapalny tętnic i zapobiegać tworzeniu się blaszek miażdżycowych. - Potas, magnez i warzywa bogate w azotany
Warzywa liściaste, buraki i słodkie ziemniaki są bogate w potas, magnez i azotany. Te składniki odżywcze pomagają udrożnić naczynia krwionośne, obniżają ciśnienie krwi i poprawiają krążenie. Razem odgrywają kluczową rolę w w utrzymaniu elastycznych tętnic i odpowiedniego ciśnienia krwi.
Dieta śródziemnomorksa w praktyce – najważniejsze zasady:
- Jedz każdego dnia:
- owoce i warzywa
- oleje roślinne (m.in. oliwę z oliwek)
- niskotłuszczowe produkty mleczne
- produkty pełnoziarniste (ciemne pieczywo, makarony, grube kasze, płatki zbożowe)
- nasiona roślin strączkowych
- orzechy
- pestki
- nasiona
- Jedz 2-3 razy w tygodniu:
- ryby (w tym min. 1 tłustą)
- owoce morza
- Jedz 1-2 razy w tygodniu:
- jaja
- chudy drób
Unikaj:
- czerwonego mięsa (spożywaj maksymalnie 500g w tygodniu)
- wysokoprzetworzonej żywności (słodycze, słone przekąski, dania typu fast-food)
Podsumowanie
Dieta śródziemnomorska wyróżnia się nie tylko korzystnym składem odżywczym, ale również prostotą zasad, które w łatwy sposób można wdrożyć do codziennego jadłospisu. Regularne spożywanie produktów roślinnych, wybór zdrowych tłuszczów oraz umiarkowane spożycie ryb stanowią ważne elementy wspierające pracę układu sercowo-naczyniowego.
Autorka artykułu: Dominika Jakubczak dietetyka III rok, I st., Uniwersytet Medyczny w Lublinie
Literatura:
- Nowak A., i wsp. Impact of the Mediterranean Diet on the Prevention of Cardiovascular Disease. Biuletyn Głównej Biblioteki Lekarskiej. 2023;69(3):183–190. doi:10.2478/bgbl-2023-0050.
- Visseren FLJ, Mach F, Smulders YM, et al. 2021 ESC Guidelines on Cardiovascular Disease Prevention in Clinical Practice. European Heart Journal. 2021;42(34):3227–3337. doi:10.1093/eurheartj/ehab484.
Artykuł Dieta śródziemnomorska - model żywienia dla zdrowia serca - materiał do pobrania - plik PDF (625 KB)
Nadciśnienie tętnicze to przewlekła choroba układu krążenia polegająca na utrzymywaniu się podwyższonego ciśnienia krwi w tętnicach. Za wartości nieprawidłowe uznaje się ciśnienie równe lub wyższe niż 140/90 mmHg. Nieleczone nadciśnienie zwiększa ryzyko poważnych powikłań, takich jak choroba niedokrwienna serca, udar mózgu czy niewydolność nerek. Związek nadciśnienia z masą ciała Nadwaga i otyłość są jednymi z najważniejszych czynników ryzyka rozwoju nadciśnienia tętniczego. Nadmierna ilość tkanki tłuszczowej powoduje między innymi: zwiększenie objętości krwi krążącej większe obciążenie pracy serca zaburzenia gospodarki hormonalnej i metabolicznej zwiększoną aktywność układu współczulnego W efekcie dochodzi do wzrostu wartości ciśnienia tętniczego.
Zmniejszenie masy ciała stanowi podstawę niefarmakologicznego leczenia nadciśnienia tętniczego. Badania pokazują, że spadek masy ciała o około 5 - 10% może znacząco obniżyć wartości ciśnienia krwi oraz poprawić ogólny stan zdrowia. Korzyści wynikające z redukcji masy ciała obejmują: obniżenie ciśnienia tętniczego poprawę pracy serca i układu krążenia zmniejszenie ryzyka chorób sercowo - naczyniowych poprawę poziomu cholesterolu i glukozy we krwi Redukcja masy ciała powinna być stopniowa i oparta na trwałej zmianie stylu życia.
Najważniejsze zalecenia w leczeniu niefarmakologicznym nadciśnienia tętniczego obejmują:
- Dietę opartą na zasadach zdrowego żywienia: zwiększenie spożycia warzyw, owoców i produktów pełnoziarnistych ograniczenie soli, tłuszczów nasyconych i żywności wysokoprzetworzonej regularne spożywanie posiłków
- Aktywność fizyczną: co najmniej 150 minut umiarkowanej aktywności tygodniowo (np. szybki marsz, jazda na rowerze, pływanie)
- Kontrolę masy ciała: regularne ważenie się stopniową redukcję masy ciała (ok. 0,5 - 1 kg tygodniowo)
- Ograniczenie używek: zmniejszenie spożycia alkoholu zaprzestanie palenia tytoniu
Utrzymanie prawidłowej masy ciała jest jednym z najważniejszych elementów profilaktyki i leczenia nadciśnienia tętniczego. Nawet niewielka redukcja masy ciała może przyczynić się do obniżenia wartości krwi oraz zmniejszenia ryzyka powikłań sercowo - naczyniowych. W przypadku nadciśnienia warto skonsultować się z lekarzem lub dietetykiem w celu dobrania odpowiedniego planu leczenia i stylu życia. Redukcja masy ciała powinna być stopniowa i oparta na trwałej zmianie stylu życia.
Autorka artykułu: Natalia Czwarno, dietetyka III rok, I st. Uniwersytet Medyczny w Lublinie
Literatura:
- Williams B, Mancia G, Spiering W, et al. 2018 ESC/ESH Guidelines for the management of arterial hypertension: The Task Force for the management of arterial hypertension of the European Society of Cardiology (ESC) and the European Society of Hypertension (ESH). Eur Heart J. 2018;39(33):3021-3104. doi:10.1093/eurheartj/ehy339
Artykuł Nadciśnienie tętnicze a masa ciała - znaczenie redukcji wagi - materiał do pobrania - plik PDF (724 KB)
Podwyższony poziom cholesterolu we krwi (zwłaszcza frakcji LDL, tzw. „złego cholesterolu”) zwiększa ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych, takich jak miażdżyca, zawał serca czy udar mózgu. Oprócz leczenia farmakologicznego bardzo ważnym elementem terapii jest odpowiednio skomponowana dieta. Badania naukowe pokazują, że niektóre składniki żywności mogą skutecznie wspierać obniżanie poziomu cholesterolu. Najlepiej udokumentowane działanie mają m.in. błonnik pokarmowy (szczególnie rozpuszczalny), sterole roślinne, białko roślinne oraz zdrowe tłuszcze roślinne.
Błonnik pokarmowy jest jednym z najważniejszych składników diety wpływających na gospodarkę lipidową. Najsilniejsze działanie w obniżaniu cholesterolu wykazuje błonnik rozpuszczalny, który w przewodzie pokarmowym tworzy żel wiążący kwasy żółciowe i cholesterol. W efekcie część cholesterolu zostaje wydalona z organizmu zamiast ponownie wchłonięta.
Duża metaanaliza obejmująca 181 randomizowanych badań klinicznych wykazała, że zwiększenie spożycia błonnika rozpuszczalnego istotnie obniża stężenie cholesterolu całkowitego i LDL. Każde dodatkowe 5 g dziennie może obniżyć LDL średnio o około 5–6 mg/dl.
Do szczególnie wartościowych źródeł błonnika należą:
- produkty pełnoziarniste,
- płatki owsiane i otręby owsiane,
- nasiona roślin strączkowych (np. soczewica, ciecierzyca, fasola, soja),
- owoce,
- warzywa,
- orzechy, nasiona, pestki (w tym siemię lniane i nasiona chia),
- babka płesznik.
Sterole roślinne to naturalne związki obecne w roślinach, które budową chemiczną przypominają cholesterol. Dzięki temu konkurują z nim o wchłanianie w jelicie, ograniczając ilość cholesterolu przenikającą do krwi. W badaniach klinicznych wykazano, że spożycie około 2 g steroli roślinnych dziennie może obniżyć stężenie cholesterolu LDL o około 7–10%. Metaanalizy randomizowanych badań wskazują również na wyraźną zależność dawka - efekt - spożycie 0,6–3,3 g steroli roślinnych dziennie może obniżyć LDL o około 6–12%.
Sterole roślinne znajdują się głównie w produktach, takich jak:
- oleje roślinne (np. rzepakowy, oliwa z oliwek),
- orzechy, pestki, nasiona,
- pełnoziarniste produkty zbożowe,
- rośliny strączkowe,
- produkty wzbogacane w sterole roślinne, np. niektóre margaryny, jogurty czy napoje roślinne.
Dieta portfolio
Coraz więcej badań wskazuje, że najlepsze efekty daje nie jeden produkt, ale połączenie kilku składników obniżających cholesterol. Taki model żywienia opisuje tzw. dieta portfolio. W badaniach naukowych stwierdzono związek diety portfolio z niższym ryzykiem chorób układu krążenia, w tym choroby niedokrwiennej serca i udaru mózgu, a także korzystniejszym profilem lipidów we krwi i stanu zapalnego.
Dieta portfolio opiera się na włączeniu do diety:
- steroli roślinnych,
- błonnika rozpuszczalnego,
- białka roślinnego (np. z roślin strączkowych),
- orzechów.
Jednocześnie zaleca się ograniczenie spożycia tłuszczów nasyconych obecnych m.in. w tłustych mięsach, maśle czy wysoko przetworzonych produktach spożywczych.
Autorka artykułu: Maria Dawid, dietetyka III rok, I st. Uniwersytet Medyczny w Lublinie
Literatura:
- Ghavami A, Ziaei R, Talebi S, et al. Soluble fiber supplementation and serum lipid profile: a systematic review and dose-response meta-analysis of randomized controlled trials. Adv Nutr. 2023;14(3):465-474.
- Barkas F, Bathrellou E, Nomikos T, Panagiotakos D, Liberopoulos E, Kontogianni MD. Plant sterols and plant stanols in cholesterol management and cardiovascular prevention. Nutrients. 2023;15(13):2845.
- Zhou J, et al. Functional foods for cholesterol management. Funct Foods Health Dis. 2024;14(1):1-15.
- Glenn AJ, Guasch-Ferré M, Malik VS, et al. Portfolio diet score and risk of cardiovascular disease: findings from 3 prospective cohort studies. Circulation. 2023;148(22):1750-1763. doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.123.065551.
Artykuł Produkty wspierające obniżenie poziomu cholesterolu – co warto włączyć do diety? - materiał do pobrania - plik PDF (660 KB)
Nadciśnienie tętnicze jest głównym modyfikowalnym czynnikiem ryzyka m.in. chorób układu krążenia, a także udaru mózgu.
Celem diety DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) jest obniżenie ciśnienia krwi oraz wsparcie zdrowia serca poprzez obniżenie poziomu cholesterolu całkowitego, LDL-C i VLDL-C. Korzyści ze stosowania diety DASH odniosą więc pacjenci m.in. z nadciśnieniem tętniczym, zaburzeniami lipidowymi, chorobą otyłościową, cukrzycą typu 2.
Produkty zalecane na diecie DASH:
- Warzywa (4-5 porcji dziennie) – przykłady porcji to: 1 średni pomidor, 1/2 papryki, szklanka surówki, 3 garście sałaty, 4-5 różyczek brokułu
- Owoce (4-5 porcji dziennie) – przykłady porcji to: ½ średniego jabłka, banana, pomarańczy, 1 kiwi, 1 szklanka truskawek, malin, borówek, wiśni
- Pełnoziarniste produkty zbożowe (7-8 porcji dziennie) – przykłady porcji to: 1 kromka chleba razowego, 3 płaskie łyżki płatków owsianych, kaszy jęczmiennej, gryczanej
- Produkty mleczne o niskiej zawartości tłuszczu (2-3 porcje dziennie) – przykłady porcji to: 1 szklanka mleka 1,5% tłuszczu, 1 mały jogurt naturalny (180 g)
- Chude mięso drobiowe, ryby (1-2 porcje dziennie) – przykłady porcji to: filet z piersi indyka/kurczaka bez skóry (150 g), tłusta ryba np. łosoś, makrela, pstrąg (80-100 g)
- Nasiona roślin strączkowych (4-5 porcji na tydzień) – przykłady porcji to: 1/2 szklanki nasion roślin strączkowych gotowanych lub z zalewy (ok. 100 g)
- Orzechy i nasiona (4-5 porcji na tydzień) – przykłady porcji to: 1 łyżka orzechów/pestek/nasion (15 g)
- Tłuszcze, np. margaryna miękka, oleje roślinne takie jak olej rzepakowy, oliwa z oliwek, olej słonecznikowy, lniany (2-3 porcje dziennie) – przykłady porcji to: 1 łyżka oleju roślinnego, 1 łyżka margaryny (10 g)
Wyżej wymienione produkty dostarczają organizmowi dużych ilości potasu, magnezu, wapnia, błonnika pokarmowego i nienasyconych kwasów tłuszczowych.
Produkty przeciwwskazane na diecie DASH: czerwone mięso, pełnotłuste produkty mleczne, słodycze, słodkie napoje, sól kuchenna. Ograniczenie tych produktów pozwala zmniejszyć zawartość sodu, nasyconych kwasów tłuszczowych oraz cholesterolu w diecie.
Warto zaznaczyć, że dieta DASH nie jest dietą eliminacyjną, która zakazuje spożycia określonych grup produktów. Ważne, aby produkty niezalecane były spożywane w jak najmniejszych ilościach.
Autorka tekstu: mgr Aleksandra Wójcik, Dział Dietetyki USK 4 w Lublinie
Literatura:
- https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK482514/ (dostęp z dnia 14.03.2026 r.).
- Zare P, Bideshki M, Sohrabi Z. i in. Effect of Dietary Approaches to Stop Hypertension (DASH) diet on lipid profile in individuals with overweight/ obesity: A GRADE-assessed systematic review and meta-analysis of clinical trias. Nutr Metab Cardiovasc Disc. 2025 Sep;35(9):104057.
- DASH Eating Plan: An Eating Pattern for Diabetes Management. Diabetes Spectr 2017;30(2):76–81.
- Grzymisławski M, editor. Dietetyka kliniczna. Warszawa: PZWL;2019.
- https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2022/11/E-book-Zywienie-w-cukrzycy-typu-2-i-insulinoopornosci.pdf (dostęp z dnia 14.03.2026 r.).
- https://www.nhlbi.nih.gov/health/dash-eating-plan (dostęp z dnia 14.03.2026 r.).
Artykuł Dieta DASH w nadciśnieniu tętniczym - materiał do pobrania - plik PDF (18 KB)
Zawał mięśnia sercowego jest jednym z najpoważniejszych powikłań choroby niedokrwiennej serca. Po przebytym incydencie sercowo-naczyniowym szczególnie istotna staje się tzw. prewencja wtórna, której celem jest ograniczenie ryzyka kolejnych zdarzeń sercowo-naczyniowych, takich jak ponowny zawał, udar mózgu czy zgon sercowo-naczyniowy. Oprócz farmakoterapii i modyfikacji stylu życia ważną rolę odgrywa odpowiednio skomponowana dieta.
Liczne badania wskazują, że zmiana sposobu żywienia może korzystnie wpływać na profil lipidowy, ciśnienie tętnicze, masę ciała oraz stan zapalny organizmu, co w konsekwencji zmniejsza ryzyko nawrotu choroby.
Zgodnie z aktualną wiedzą naukową dieta bogata w warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, rośliny strączkowe oraz nienasycone kwasy tłuszczowe przyczynia się do poprawy czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Jednocześnie zaleca się ograniczenie spożycia tłuszczów nasyconych, żywności wysoko przetworzonej oraz nadmiernej ilości soli i cukru. Najczęściej zalecany jest model żywienia zbliżony do diety śródziemnomorskiej lub diety DASH, które sprzyjają zdrowiu serca.
Praktyczne zalecenia żywieniowe
- Opieraj dietę głównie na produktach roślinnych
Podstawę codziennego jadłospisu powinny stanowić warzywa, owoce, produkty zbożowe, rośliny strączkowe, orzechy i nasiona. Produkty pochodzenia zwierzęcego warto traktować jako dodatek do posiłku, a nie jego główny składnik. Przykładowo zamiast obiadu opartego głównie na dużej porcji mięsa można wybrać danie, w którym główną część talerza stanowią warzywa, a źródłem białka są ryby, rośliny strączkowe lub niewielka porcja drobiu.
- Ogranicz tłuszcze nasycone i zastępuj je zdrowymi tłuszczami
Tłuszcze nasycone powinny dostarczać mniej niż 10% energii w diecie. W praktyce oznacza to ograniczenie produktów takich jak tłuste mięsa, smalec, masło czy pełnotłuste produkty mleczne.
Warto zastępować je źródłami jedno- i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, takimi jak:
- oliwa z oliwek,
- olej rzepakowy,
- orzechy i pestki,
- tłuste ryby morskie.
Dobrą praktyką jest np. używanie oliwy zamiast masła do sałatek lub kanapek.
- Unikaj tłuszczów trans
Kwasy tłuszczowe trans powinny być w diecie praktycznie nieobecne. Występują głównie w wysoko przetworzonych produktach spożywczych, takich jak wyroby cukiernicze, fast food czy margaryny twarde.
Aby ograniczyć ich spożycie, warto:
- rzadko sięgać po gotowe ciasta i słodycze,
- unikać produktów z częściowo uwodornionymi tłuszczami roślinnymi w składzie.
- Ogranicz spożycie soli
Dzienne spożycie soli nie powinno przekraczać 5 g, czyli około jednej płaskiej łyżeczki.
W praktyce oznacza to:
- ograniczenie dosalania potraw,
- zmniejszenie spożycia żywności wysoko przetworzonej (np. chipsów, gotowych dań, wędlin),
- stosowanie ziół i przypraw zamiast soli.
- Zwiększ spożycie błonnika pokarmowego
Zaleca się spożywanie 30–45 g błonnika dziennie, najlepiej z produktów pełnoziarnistych.
Aby osiągnąć tę ilość, warto:
- wybierać pieczywo pełnoziarniste zamiast białego,
- spożywać kasze, brązowy ryż i płatki owsiane,
- regularnie włączać do diety warzywa, owoce oraz rośliny strączkowe.
- Jedz codziennie owoce
W diecie powinno znaleźć się co najmniej 200 g owoców dziennie, co odpowiada około 2–3 porcjom.
Jedna porcja to np.:
- jedno średnie jabłko,
- garść jagód lub malin,
- pół dużego banana.
Owoce najlepiej spożywać w naturalnej formie, zamiast soków.
- Jedz dużo warzyw
Dzienne spożycie warzyw powinno wynosić co najmniej 200 g, czyli minimum 2–3 porcje.
W praktyce warto dodawać warzywa do każdego głównego posiłku, np.:
- pomidor lub ogórek do śniadania,
- surówkę do obiadu,
- sałatkę do kolacji.
- Ogranicz czerwone i przetworzone mięso
Spożycie czerwonego mięsa nie powinno przekraczać 350–500 g tygodniowo. Szczególnie należy ograniczać produkty przetworzone, takie jak kiełbasy, parówki czy wędliny.
Dobrym rozwiązaniem jest częstsze wybieranie:
- drobiu,
- ryb,
- roślin strączkowych.
- Jedz ryby regularnie
Ryby powinny pojawiać się w jadłospisie 1–2 razy w tygodniu. Szczególnie polecane są tłuste ryby morskie, które są źródłem kwasów omega-3, np. łosoś atlantycki, makrela atlantycka czy śledź atlantycki.
- Jedz codziennie niewielką porcję orzechów
Zaleca się spożywanie około 30 g niesolonych orzechów dziennie.
Może to być np.:
- garść migdałów,
- orzechy włoskie,
- orzechy laskowe.
Orzechy mogą stanowić zdrową przekąskę lub dodatek do sałatek i owsianki.
- Ogranicz spożycie alkoholu
Jeżeli alkohol jest spożywany, jego ilość nie powinna przekraczać 100 g alkoholu tygodniowo. Oznacza to bardzo umiarkowane spożycie, np. okazjonalną lampkę wina.
- Unikaj słodzonych napojów
Napoje słodzone cukrem powinny być spożywane jak najrzadziej. Dotyczy to zarówno napojów gazowanych, jak i słodzonych napojów owocowych czy soków.
Najlepszym wyborem jest:
- woda,
- woda z dodatkiem cytryny lub mięty,
- niesłodzona herbata.
Dodatkowe czynniki wspierające zdrowie serca
Należy podkreślić, że dieta jest tylko jednym z elementów kompleksowej profilaktyki wtórnej. Najlepsze efekty obserwuje się, gdy zdrowe żywienie jest łączone z regularną aktywnością fizyczną, zaprzestaniem palenia tytoniu, kontrolą masy ciała oraz stosowaniem zaleconej farmakoterapii. Takie podejście pozwala znacząco zmniejszyć ryzyko nawrotu choroby i poprawić rokowanie pacjentów po zawale serca.
- Aktywność fizyczna (po konsultacji z lekarzem) – regularne spacery, jazda na rowerze, pływanie.
- Utrzymanie prawidłowej masy ciała – redukcja masy ciała obniża ciśnienie i poziom złego cholesterolu.
- Rzucenie palenia – nawet jedna papieros dziennie zwiększa ryzyko nawrotu zawału.
- Stała kontrola parametrów – lipidogramu, ciśnienia, glikemii.
Podsumowanie
Dieta po zawale serca nie jest krótkotrwałą kuracją, lecz długofalowym stylem życia. Wzorcami o udowodnionej skuteczności są dieta śródziemnomorska i DASH – bogate w produkty pochodzenia roślinnego, ubogie w tłuszcze zwierzęce i sól. Ich stosowanie, w połączeniu z aktywnością fizyczną i unikaniem używek, pozwala znacząco obniżyć ryzyko ponownego zawału i poprawić długość oraz jakość życia.
Autorka tekstu: mgr Monika Kryczka, Dział Dietetyki USK 4 w Lublinie
Literatura:
- Czapla M, Jankowski P editors. Żywienie w chorobach serca. Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie; 2022.
- Czapla M, Kwaśny A. Dieta w niewydolności serca. Poradnik dla pacjentów. Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie; 2023.
- Grzymisławski M, editor. Dietetyka kliniczna. Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie; 2019.
- Katsi V, Giannoudi M, Kordalis VG, Tsioufis K. Diet After Acute Coronary Artery Syndrome. Nutrients. 2026; 18(1):5.
- Hareer LW, Lau YY, Mole F, Reidlinger DP, O'Neill HM, Mayr HL, Greenwood H, Albarqouni L. The effectiveness of the Mediterranean Diet for primary and secondary prevention of cardiovascular disease: An umbrella review. Nutr Diet. 2025 Feb;82(1):8-41.
- Jankowski P. Zasady profilaktyki wtórnej u chorych po ostrym zespole wieńcowym w 2016 roku. Kardiologia Inwazyjna. 2016;11(3):34–39.
- Magnoni M, Scarano P, Vergani V, Berteotti M, Gallone G, Cristell N, Maseri A, Cianflone D. Impact of adherence to a Mediterranean Diet pattern on patients with first acute myocardial infarction. Nutr Metab Cardiovasc Dis. 2020 Apr 12;30(4):574-580.
- Mitkowski P, Witkowski A, Stępińska J, Banach M, Jankowski P, Gąsior M, et al. Stanowisko ekspertów Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego dotyczące celów terapeutycznych w zakresie stężeń cholesterolu frakcji LDL w prewencji wtórnej zawałów serca. Polish Heart Journal (Kardiologia Polska). 2023;81(I):47–52.
- Rychlik E, Stoś K, Woźniak A, Mojska H editors. Normy żywienia dla populacji Polski. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy; 2024.
- Visseren FL, Mach F, Smulders YM, Carballo D, Koskinas KC, Bäck M, et al. Wytyczne ESC 2021 dotyczące prewencji chorób układu sercowo-naczyniowego w praktyce klinicznej. Polish Heart Journal (Kardiologia Polska). 2021;79(V):1–122.